İslam medeniyetinin temelinde ilim bulunmaktadır. Kur’ân-ı Kerîm’in ilk nazil olan ayetlerinin “Oku!” emriyle başlaması, (Alak sûresi 96/1) ilmin İslam’daki merkezi konumunu açıkça ortaya koymaktadır. Bunun yanı sıra Kur’an’ın birçok ayetinde ilim teşvik edilmiş ve ilim sahiplerinin üstün konumuna dikkat çekilmiştir. Nitekim bir âyet-i kerimede şöyle buyurulmaktadır:

Bu ayet, ilmin insanın manevi değerini artıran bir unsur olduğunu göstermektedir. İlim sayesinde insan hem Rabbini tanıma hem de yaratılışın hikmetini kavrama imkânı elde eder. İnsan, sahip olduğu bilgi sayesinde kâinata daha derin bir bakışla bakabilir ve varlıkların ardındaki ilahi düzeni fark edebilir.

Başka bir ayette de bilgi sahibi olmanın insanın manevi derecesini yükselten bir özellik olduğu belirtilmektedir: “Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” buyurularak ilim ehlinin farklı bir konumda olduğu ifade edilmiştir (Zümer sûresi, 39/9).

Peygamber Efendimiz de ilim öğrenmenin önemine işaret ederek şöyle buyurmuştur:

Bu hadis, ilim ehlinin üstlendiği görevin büyüklüğünü ortaya koymaktadır. Peygamberler insanlara hakikati öğretmiş ve onları doğru yola davet etmişlerdir. Âlimler de bu görevi ilimleriyle devam ettiren kimselerdir. Bu hadise göre ilimle iştigal eden kimseler, kâinatı doğru okuyarak, insan-kâinat ve Allah münasebetini doğru kurup içinde yaşadığı dönemin şartlarına göre yapılması gerekenleri yapmalıdır. İlim insanları üzerlerine düşen vazifeyi yerine getirirken, toplum da yıllarca verilen emeklerle yetişen ilim ehline gereken desteği verirse o toplumun düşünce dünyası zenginleşir ve manevi yapısı güçlenir. Kur’ân-ı Kerîm’de ilmin toplumsal boyutuna dikkat çeken ayetlerden biri Tevbe Suresi’nin 122. ayetidir. Bu ayette şöyle buyurulmaktadır:

Yüce Allah bu âyet-i kerimede ilk olarak, وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَآفَّةً  diyerek mü’minlerin hepsinin aynı anda sefere çıkmalarının, cepheye koşmalarının ve savaşa iştirak etmelerinin doğru olmadığını beyan buyurmuştur. Daha sonra, فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَٓائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ ifadeleriyle onlardan bir grubun dinin ruhuna nüfuz etmek için arkada kalması gerektiğini ifade buyurmuş ve وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ  kavl-i kerimiyle de bu ilim sahiplerinin değişik cephelerden dönen vatandaşlarını eğri yolun encamından sakındırmaları, din adına onları beslemeleri ve bilmeleri gerekli olan ilimleri onlara talim etmeleri gerektiğini beyan etmiştir. Çünkü harıl harıl bir cepheden diğerine koşan ve düşmanla yaka paça olan mücahitler bu konudaki ihtiyaçlarını tam karşılayamamış, çok önemli bir vazife yaparken ilim adına eksik kalmış, dinlerini gerektiği ölçüde öğrenememiş olabilirler. Böyle bir kıvam ve ufuk yakalanamadığı takdirde, farklı cephelerden gelen taarruzlara karşı başarılı olmak da mümkün değildir. Büyük müfessirlerden Kurtubî de bu ayetin, toplumun dini meselelerde rehberlik yapabilecek alimlere ihtiyaç duyduğunu gösterdiğini ifade eder (Kurtubî, el-Câmiʿ li-Ahkâmi’l-Kur’ân, Tevbe 122).

Ayrıca bu âyet-i kerime, ilim ve araştırma aşkının önemini vurgulamaktadır. Bir mü’min, gerek dinî ilimleri gerekse diğer sosyal ve pozitif bilimleri elde etme istikametinde ciddî bir gayret sarf etmeli ve bu konuda hayatının sonuna kadar hep talebe kalmalıdır. Çünkü talebe, bir şeyin peşinde olan ve onu talep eden kişi demektir. İnsan, ister şer’î ilimleri talep etsin isterse pozitif bilimleri, eğer o, araştırmalardan süzülüp gelen usareleri Allah’ı bilme ve aynı zamanda sağlam bir muvazene temin etme adına değerlendiriyorsa, talebe muamelesi görecektir. Peki, ne olur talebe muamelesi görünce? Allah Resûlü’nün beyanları içinde Allah (celle celâluhû), ilim talebiyle yola çıkan kimseye Cennet’e giden yolu kolaylaştırır. (Müslim, Zikir, 38)

İlim talep etmek bu kadar önemli ve âlimin topluma sağlayacağı faydalar bu kadar büyük olunca, toplum da ilim talebelerine sahip çıkma ve bakma adına elinden geleni yapmakla mükelleftir. Zira kendisini ilme adayan bir insanın başka bir işle meşgul olması çok zordur. Binaenaleyh fukahadan bazıları, atlastan elbiseler giyse ve kapısının eşiği altından olsa bile yine de talebe-i ulûma zekât ve sadaka düşeceğini ifade etmiştir. Çünkü bir milletin hayatı, böyle bir ilim tahsiline bağlıdır. Bu yapılmadığı takdirde millet de çöker ve dağılır. Nitekim bu konudaki duraklamayla birlikte beşinci asırda çatlamalar olmuş; on üç ve on dördüncü asırlardaki gerilemeyle birlikte ise tam bir kırılma ve çözülme kendini göstermiştir. O günden bugüne bir daha da belimizi doğrultamadık.

Sonuç olarak, ilmin değer gördüğü ve alimlerin desteklendiği toplumlar güçlü bir geleceğe sahip olur. İlmin ihmal edildiği, menkıbelerin Kuran ve Sünnet’in önüne geçtiği toplumlar ise zamanla kıblelerini şaşırma tehlikesiyle karşı karşıya kalırlar. Bu nedenle Müslüman toplumların ilme yatırım yapması ve ilim yolunda çalışan insanları desteklemesi büyük bir sorumluluktur. İslam hukukunda bu durum genellikle farz-ı kifaye olarak değerlendirilmiştir. Yani toplumun bir kısmı bu görevi yerine getirdiğinde diğerleri sorumluluktan kurtulur. Ancak bu görev ihmal edilirse bütün toplum bundan sorumlu hale gelir.

Bir Toplumsal Sorumluluk Olarak İlim yazısı ilk önce İnkişaf Düşünce Platformu üzerinde ortaya çıktı.