Ancak burada üzerinde dikkatle durulması gereken bir husus bulunmaktadır. Şeriatın korumayı hedeflediği temel değerler sabittir; fakat bu değerlere yönelen tehditlerin biçimi, mahiyeti ve görünüm şekli tarih boyunca aynı kalmamıştır. Canın korunması ilkesi nasıl ki farklı çağlarda farklı tehlikeler karşısında işletilmişse, hıfzü’l-akl ilkesi de değişen şartlar altında yeni meydan okumalarla karşı karşıya kalmaktadır. Bu sebeple mesele, klasik dönemde zikredilen tehditleri aşmak veya onların yerine yenilerini ikame etmek değildir. Asıl mesele, klasik kaynakların ortaya koyduğu koruma mantığını kavrayabilmek ve onu değişen vakıalar karşısında yeniden anlamlandırabilmektir. Zira şeriatın maksatları sabit kalırken, o maksatları tehdit eden unsurlar zamanın akışı içerisinde farklı suretlerde ortaya çıkabilmektedir.

Nitekim klasik dönemlerde aklı tehdit eden unsurlar çoğu zaman daha görünür ve daha doğrudan nitelikteydi. Sarhoşluk veren maddeler, cehalet ve bâtıl inanışlar, insanın değerlendirme gücünü perdeleyen veya onu hakikatten uzaklaştıran başlıca tehditler olarak öne çıkıyordu. Bu sebeple tehlikenin mahiyeti de çoğu zaman açıktı; aklı örten şey ile aklın korunması arasında doğrudan bir ilişki kurulabiliyordu. Günümüzde ise manzara daha farklı ve daha karmaşıktır. Modern insan, çoğu zaman düşünme kabiliyetini kaybetmiş değildir. Bilakis o, tarihin hiçbir döneminde olmadığı kadar fazla bilgiye ulaşabilmekte, daha önce hiçbir neslin sahip olmadığı ölçüde veriyle karşılaşmakta ve dünyanın en uzak köşelerindeki gelişmelere dahi anlık olarak nüfuz edebilmektedir. Ancak tam da bu noktada yeni bir paradoks ortaya çıkmaktadır. Zira bilgiye erişimin artması her zaman hakikate yaklaşmayı garanti etmemektedir. Aksine, bilgi akışının baş döndürücü bir yoğunluğa ulaştığı çağımızda, asıl mesele çoğu zaman bilginin yokluğu değil; onun nasıl seçildiği, nasıl yorumlandığı ve hangi zihnî süzgeçlerden geçirilerek hükme dönüştürüldüğüdür.

Bu sebeple modern dönemde akla yönelen tehditlerin önemli bir kısmının; onu doğrudan ortadan kaldırmaktan ziyade, işleyişini etkilediğini, dikkatini yönlendirdiğini, hakikatle kurduğu ilişkiyi bulanıklaştırdığını, değerlendirme süreçlerini görünmez bir biçimde yönlendirdiğini ve muhakemesinin istikametini belirlemeye çalıştığını söylemek mümkündür. Bu durum, hıfzü’l-akl ilkesini yeniden tanımlamayı değil; onun klasik kaynaklarda mevcut bulunan koruma mantığını modern dünyanın şartları içerisinde yeniden okumayı gerekli kılmaktadır.

Bilgi Bolluğu Çağında Hakikatin Kaybolması

Tarih boyunca insanlığın karşı karşıya kaldığı temel problemlerden biri bilgiye ulaşabilmekti. Bilginin sınırlı olduğu dönemlerde cehalet, hakikate ulaşmanın önündeki en büyük engellerden biri olarak görülüyordu. Bu sebeple ilim talebi, yalnızca bireysel bir fazilet değil; aynı zamanda insanı doğru hükme ulaştıran temel bir vasıta olarak kabul edilmekteydi.

Ancak modern dünya, insanlık tarihinin daha önce tecrübe etmediği farklı bir durum ortaya çıkarmıştır. Bugün problem çoğu zaman bilgiye ulaşamamak değil; bilgi seli içerisinde hakikati ayırt edebilmektir. İnsan, tarihin hiçbir döneminde olmadığı kadar fazla veriye, habere, yoruma ve görüşe maruz kalmaktadır. Dijital ağlar, sosyal medya platformları ve küresel iletişim sistemleri sayesinde bilgiye erişim birkaç saniyelik bir işlem hâline gelmiştir. İlk bakışta bu durum aklın ve muhakemenin güçlenmesi için eşsiz bir fırsat gibi görünmektedir.

Fakat burada dikkat çekici bir paradoks ortaya çıkmaktadır. Bilginin artması ile hakikate yaklaşmak her zaman aynı şey değildir. Çünkü bilgi çoğaldıkça, doğru ile yanlışın, gerçek ile manipülatif olanın birbirinden ayrıştırılması da zorlaşmaktadır. İnsan zihni, bir yandan sürekli yeni verilerle karşılaşırken diğer yandan bu verilerin güvenilirliğini değerlendirmek zorunda kalmaktadır. Böylece mesele, bilgi eksikliğinden çok değerlendirme ve temyiz meselesinedönüşmektedir.

Kur’ân’ın akıl tasavvurunda; akletmek, tefekkür etmek, tedebbür etmek ve tezekkür etmek gibi kavramlar, bilginin yalnızca edinilmesini değil; işlenmesini, anlamlandırılmasını ve doğru hükme dönüştürülmesini de gerekli kılmaktadır. Nitekim İsrâ sûresinde yer alan, “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme” emri (el-İsrâ, 17/36.), yalnızca bireysel bir ahlâk tavsiyesi olarak okunamaz. Ayetin devamında işitme, görme ve kalbin birlikte zikredilmesi, insanın bilgi edinme ve hüküm verme süreçlerine işaret etmektedir. Bu bakımdan Kur’ân, insanı yalnızca bilgi sahibi olmaya değil; bilginin kaynağını, güvenilirliğini ve doğruluğunu araştırmaya da davet etmektedir. Başka bir ifadeyle, burada korunan şey yalnızca bilgi değil; bilgiye ulaşma ve onu değerlendirme sürecinin sıhhatidir.

Zira insan bazen hakikate ulaşamadığı için değil; hakikati örten bilgi kalabalığı içerisinde yönünü kaybettiği için de yanlış hükümlere ulaşabilmektedir. Böyle durumlarda tehdit, aklın mevcudiyetine değil; aklın ayırt etme ve değerlendirme fonksiyonuna yönelmektedir.

Belki de çağımızın en dikkat çekici paradokslarından biri budur: İnsanlık tarihin en fazla bilgi üreten dönemini yaşarken, aynı zamanda hakikatin en fazla tartışıldığı dönemlerden birini de yaşamaktadır. Bu durum, hıfzü’l-akl ilkesinin modern dünyadaki tatbik alanlarını yeniden düşünmeyi gerekli kılmaktadır. Çünkü koruma altına alınması gereken şey yalnızca bilgiye erişim değil; insanın bilgi ile hakikat arasındaki ilişkiyi sağlıklı biçimde kurabilme kabiliyetidir.

Algoritmalar ve Muhakemenin Görünmez Yönlendiricileri

Modern dünyada bilgiye erişim meselesi, yalnızca bilginin varlığıyla ilgili değildir. En az bunun kadar önemli olan bir diğer soru, insanın hangi bilgiyle karşılaşacağıdır. Çünkü birey çoğu zaman söz konusu bilgi okyanusunun tamamıyla temas kuramamakta; aksine belirli bilgi akışlarıyla karşılaşmaktadır. Bu durum, bilgiye ulaşma sürecinin görünmez bir seçime tâbi olduğu anlamına gelmektedir.

Geçmiş dönemlerde insanlar çoğu zaman ailelerinin, yakın ya da uzak çevrelerinin, saygı duydukları dinî otoritelerin veya yaşadıkları toplumun etkisi altında kanaatlerini geliştiriyorlardı. Modern dönemde ise bu etki alanlarına yeni bir aktör eklenmiştir: algoritmalar. Sosyal medya platformları, arama motorları, video paylaşım siteleri ve dijital içerik sistemleri, kullanıcılara bütün bilgiyi sunmamakta; belirli ölçütlere göre seçilmiş bilgileri göstermektedir. Böylece insan yalnızca bilgi tüketmemekte, aynı zamanda kendisi için seçilmiş bir bilgi evreni içerisinde yaşamaktadır.

Burada dikkat çekici olan husus, bu yönlendirmenin çoğu zaman fark edilmemesidir. İnsan hangi haberi okuyacağına, hangi videoyu izleyeceğine veya hangi görüşü benimseyeceğine kendisinin karar verdiğini düşünmektedir. Ancak çoğu zaman bu kararların ön şartları daha önce belirlenmiş bulunmaktadır. Karşımıza çıkan içerikler, önerilen videolar, öne çıkarılan haberler ve tekrar tekrar gösterilen görüşler, kanaat oluşum sürecinin görünmeyen mimarları hâline gelebilmektedir.

Bu durum, hıfzü’l-akl açısından yeni bir soru ortaya çıkarmaktadır. Şayet aklın korunması yalnızca düşünme yeteneğinin muhafazası değil, aynı zamanda sağlıklı muhakeme imkânının korunması ise; insanın karşılaştığı bilgi akışının sistematik biçimde yönlendirilmesi de bu tartışmanın dışında bırakılamaz. Çünkü muhakeme yalnızca zihnin içinde gerçekleşen bir faaliyet değildir. Muhakemenin hammaddesi bilgidir. Bilgi akışı belirli yönlere doğru daraldığında, sonuç olarak ortaya çıkan muhakeme de bundan etkilenmektedir.

Kur’ân’ın bu noktadaki yaklaşımı dikkat çekicidir. Kur’ân, insanı farklı delilleri görmeye, işitmeye, düşünmeye ve bunlar arasında değerlendirme yapmaya davet etmektedir. Nitekim “Sözü dinleyip onun en güzeline uyan kullarımı müjdele! İşte onlar Allah’ın hidayet ettiği kimselerdir. İşte onlar ülü’l-elbâbın ta kendileridir.” (ez-Zümer 39/17-18.) ayeti, hakikate ulaşma sürecinin seçici fakat araştırıcı bir zihinsel faaliyet olduğunu göstermektedir. Burada övülen insan tipi, yalnızca kendisine sunulanı kabul eden kişi değil; farklı sözleri dinleyen, onları değerlendiren ve daha isabetli olana yönelen kişidir.

Oysa algoritmik yönlendirme mekanizmaları çoğu zaman insanı farklı görüşlerle karşılaştırmak yerine, mevcut eğilimlerini güçlendiren içeriklerle beslemektedir. Böylece kişi zamanla kendi kanaatlerini doğrulayan içeriklerle çevrelenmekte ve farklı ihtimalleri değerlendirme imkânını kaybedebilmektedir. Modern literatürde “yankı odası” (echo chamber) olarak adlandırılan bu durum, yalnızca bilgi çeşitliliğini azaltmakla kalmamakta; muhakemenin beslendiği zemini de daraltmaktadır. (1)

Dikkat Ekonomisi ve Tefekkürün Erozyonu

Bilgiye erişim ve bilgi akışının yönlendirilmesi kadar önemli bir başka mesele de insanın dikkatidir. Çünkü düşünmek, yalnızca bilgi sahibi olmakla gerçekleşen bir faaliyet değildir. Sağlıklı bir muhakeme; dikkat, yoğunlaşma, mukayese ve teemmül gerektirmektedir. Bu sebeple aklın işleyişi ile insanın dikkat dünyası arasında doğrudan bir ilişki bulunmaktadır.

Kur’ân’ın akla ilişkin kullandığı kavramlar dikkatle incelendiğinde bu durum daha açık biçimde görülmektedir. Tefekkür, tedebbür, tezekkür ve tefakkuh gibi kavramların tamamı belirli bir zihnî yoğunlaşmayı gerekli kılmaktadır. İnsan ancak dikkatini bir mesele üzerinde yoğunlaştırabildiğinde (teemmül edebildiğinde) düşünmenin hakkını verebilir;verimli düşünebildiğinde kavrayabilir ve kavrayabildiğinde sahih hükümlere ulaşabilir. Bu sebeple Kur’ân’ın davet ettiği zihinsel faaliyetlerin büyük kısmı, hızdan çok derinliğe; yüzeysellikten çok idrake dayanmaktadır.

Özellikle dijital dünyanın ortaya çıkardığı dikkat rejimi ise çoğu zaman bunun aksi yönde işlemektedir. Dijital platformlar, sosyal medya uygulamaları ve sürekli akan içerik akışları insanın dikkatini mümkün olduğu kadar uzun süre kendi bünyelerinde tutmayı hedeflemektedir. Bu durum çağdaş sosyal bilimlerde çoğu zaman “dikkat ekonomisi” (attention economy) kavramıyla açıklanmaktadır. (2) Bu modelde insanın zamanı kadar dikkati de ekonomik bir değer hâline gelmekte; platformlar arasındaki rekabet büyük ölçüde kullanıcının zihinsel odağını ele geçirme mücadelesine dönüşmektedir.

Bu süreçte insan zihni sürekli yeni uyaranlarla karşı karşıya kalmaktadır. Henüz bir mesele üzerinde derinleşemeden başka bir habere, başka bir görüntüye veya başka bir tartışmaya yönelmektedir. Böylece bilgi miktarı artarken, bilgi üzerinde düşünmek için ayrılan zaman giderek azalmaktadır. Ortaya çıkan paradoks dikkat çekicidir: İnsan daha fazla şey görmekte, fakat daha az şey üzerinde yoğunlaşabilmektedir.

Hâlbuki Kur’ân’ın tasvir ettiği tefekkür, geçip giden görüntülere kısa süreli tepkiler vermekten ibaret değildir. Göklerin ve yerin yaratılışı üzerine düşünmekten (Âl-i İmrân, 3/190-191), ilâhî hitap üzerinde tedebbürde bulunmaya (en-Nisâ, 4/82.) kadar birçok ayet, insanı derinlikli bir zihinsel faaliyete davet etmektedir. Bu davetin ortak özelliği ise idrak ve anlam arayışıdır.

Bu sebeple modern dünyada hıfzü’l-akl meselesi yalnızca hangi bilgilere maruz kaldığımızla ilgili değildir. En az bunun kadar önemli olan bir başka soru da şudur: İnsan, maruz kaldığı bilgiler üzerinde gerçekten düşünebilecek kadar dikkat ve zihinsel sükûnet sahibi midir? Çünkü aklı tehdit eden şey bazen yanlış bilgi değil, düşünmeye fırsat bırakmayan sürekli meşguliyet hâli de olabilir.

Belki de çağımızın en dikkat çekici çelişkilerinden biri burada ortaya çıkmaktadır. Tarih boyunca insanlık bilgiye ulaşmak için mücadele etmişken, bugün birçok insan bilgiyi anlamlandırabilmek için gerekli olan sessizlik, teemmül ve zihinsel derinliği muhafaza etmekte zorlanmaktadır. Eğer hıfzü’l-akl yalnızca aklın varlığını değil, onun sağlıklı işleyişini de korumayı amaçlıyorsa, dikkat dağınıklığının sistematik biçimde üretildiği bir dünyada tefekkürün korunması da bu ilkenin modern tatbik alanlarından biri olarak değerlendirilebilir.

Tahkikten Tasdike: Modern İnsanın Yeni Eğilimi

Hıfzü’l-akl bağlamında üzerinde durulması gereken bir diğer mesele, insanın bilgiyle kurduğu ilişkinin mahiyetidir. Çünkü aklı tehdit eden her unsur dışarıdan gelmemektedir. Bazen tehdit, insanın bizzat kendi zihinsel eğilimlerinin içerisinde ortaya çıkabilmektedir. Bu sebeple hıfzü’l-aklı yalnızca dışsal müdahaleler üzerinden değerlendirmek eksik kalacaktır. Zira muhakemenin zaafa uğraması, kimi zaman bilgi eksikliğinden değil; insanın hakikati arama biçiminden kaynaklanabilmektedir.

Kur’ân’ın birçok yerde eleştirdiği zihinsel tavırlardan biri de, delile dayanmayan kanaatlerin sorgulanmaksızın benimsenmesidir. Nitekim müşriklerin, “Biz atalarımızı bir yol üzerinde bulduk; biz de onların izinden gidiyoruz” şeklindeki söylemleri, Kur’ân tarafından yalnızca yanlış bir sonuca ulaşmaları sebebiyle değil; o sonuca ulaşma yöntemleri sebebiyle de tenkit edilmiştir. (el-Bakara, 2/170.) Çünkü burada hakikatin araştırılması değil, mevcut kanaatin muhafaza edilmesi söz konusudur. İnsan, doğru olup olmadığını araştırmaksızın benimsediği düşünceyi savunmaya başladığında, zihinsel faaliyet hakikati arama vasfını kaybetmekte ve kanaati koruma refleksine dönüşmektedir.

Kur’ân’ın bu konudaki yaklaşımı son derece dikkat çekicidir. Daha önce de bir vesileyle işaret edilmiş olan “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme.” (el-İsrâ, 17/36.) emri, yalnızca ahlâkî bir uyarı değil; aynı zamanda bir muhakeme disiplinidir. Ayet, insanı duyduğu her haberi, işittiği her sözü ve benimsediği her kanaati araştırmaya davet etmektedir. Çünkü Kur’ân nazarında bilgi ile zan aynı şey değildir. Zannın bilgi yerine geçirilmesi, hakikate ulaşmanın önündeki en büyük engellerden biri olarak görülmektedir. (Bkz. Yûnus, 10/36; Necm, 53/28.)

Bu noktada modern insanın karşı karşıya bulunduğu durum dikkat çekicidir. Bilgiye erişimin tarihin hiçbir döneminde olmadığı kadar kolaylaştığı bir çağda yaşamamıza rağmen, bilgiyle kurulan ilişkinin niteliği her zaman aynı ölçüde güçlenmemektedir. İnsanlar çoğu zaman yeni bilgiler aradıklarını düşünseler de, fiiliyatta aradıkları şey her zaman bilgi olmayabilmektedir. Bazen aranan şey, mevcut kanaati sınayacak deliller değil; onu doğrulayacak malzemelerdir.Böylece araştırma faaliyeti hakikati keşfetme çabasından uzaklaşarak, sahip olunan düşünceyi tahkim etme aracına dönüşebilmektedir. Çağdaş psikoloji ve bilişsel bilimlerde bu eğilim sıklıkla “doğrulama yanlılığı” (confirmation bias) kavramıyla açıklanmaktadır. Buna göre insan zihni, kendi kanaatleriyle uyumlu bilgileri daha kolay kabul etme; bunlarla çelişen verileri ise göz ardı etme veya değersizleştirme eğilimi gösterebilmektedir. (3) Böylece kişi gerçekte araştırma yaptığını düşünse bile, çoğu zaman yalnızca mevcut kanaatlerini yeniden üretmektedir. Bu durum, bilgi eksikliğinden çok daha derin bir meseleye işaret etmektedir. Çünkü burada problem, hakikate ulaşamamak değil; hakikati arama iradesinin zayıflamasıdır.

İşte bu noktada tahkik ile tasdik arasındaki fark belirginleşmektedir. Tahkik, sonucun ne olacağını önceden belirlemeksizin hakikati araştırmaktır. İnsan, araştırmasının sonunda kendi kanaatinin yanlış çıkabileceğini de peşinen kabul etmektedir. Tasdik ise çoğu zaman bunun tersidir. Sonuç baştan belirlenmiş, araştırma ise yalnızca o sonucu destekleyecek deliller bulma faaliyetine dönüşmüştür. Birinde insan hakikatin peşindedir; diğerinde ise hakikati kendi kanaatinin hizmetine vermeye çalışmaktadır.

Bu sebeple modern dünyada hıfzü’l-akl meselesi yalnızca bilgiye erişim meselesi değildir. Belki bundan daha önemli olan husus, insanın bilgiyle kurduğu ilişkinin sıhhatidir.

Sentetik Gerçeklik ve Hakikat Algısının Bulanıklaşması

Hıfzü’l-akl bağlamında modern dünyanın ortaya çıkardığı en dikkat çekici meydan okumalardan biri de, hakikatin tespitine ilişkin epistemolojik zeminin giderek daha karmaşık hâle gelmesidir. Zira insanlık tarihinin büyük bölümünde bilgiye ulaşmak zor olsa da, elde edilen bilginin kaynağını tespit etmek çoğu zaman bugünkü kadar problemli değildi. Bir haberin kimden geldiği, bir sözün kime ait olduğu veya bir olayın gerçekten yaşanıp yaşanmadığı çoğu durumda araştırılabilir hususlardı. Günümüzde ise yapay zekâ destekli içerik üretim teknolojileri, sentetik görüntüler, deepfake videolar ve yapay ses sistemleri, hakikat ile temsil arasındaki sınırları giderek daha belirsiz hâle getirmektedir.

Bu durum yalnızca teknik bir gelişme olarak değerlendirilmemelidir. Çünkü mesele, üretilen görüntülerin veya seslerin kalitesi değil; insanın bilgiye duyduğu güvenin mahiyetidir. Tarih boyunca insanlar çoğu zaman gördüklerine, işittiklerine ve kendilerine aktarılan haberlere dayanarak hüküm vermişlerdir. Oysa bugün bir görüntünün gerçek olup olmadığı, bir konuşmanın gerçekten gerçekleşip gerçekleşmediği veya bir metnin insan ürünü mü yoksa makine üretimi mi olduğu her geçen gün daha fazla araştırma gerektirmektedir. Böylece insan, yalnızca bilgi eksikliğiyle değil; bilginin gerçekliğini doğrulama problemiyle de karşı karşıya kalmaktadır.

Kur’ân’ın bilgiye yaklaşımı bu noktada dikkat çekicidir. Hucurât sûresinde yer alan, “Ey iman edenler! Eğer bir fâsık size bir haber getirirse onu araştırın (fetebeyyenû)…” (Hucurât, 49/6.) emri, yalnızca ahlâkî bir uyarı değil; aynı zamanda bir bilgi ahlâkı ve muhakeme ilkesidir. Ayetin amacı yalnızca yanlış haberlerin yayılmasını engellemek değildir. Daha derinde ise insanın hüküm vermeden önce bilginin sıhhatini araştırmasını, haber ile hakikat arasındaki mesafeyi tahkik etmesini talep etmektedir.

Dikkat çekici olan husus şudur ki, klasik dönemde ayetin muhatabı haber getiren kişinin güvenilirliğini araştırmakla yükümlüydü. Günümüzde ise mesele yeni bir boyut kazanmıştır. Artık soru yalnızca “Haberi getiren kimdir?” değildir. Bunun yanında “Bu haber gerçekten yaşanmış bir olaya mı dayanmaktadır?”, “Bu görüntü gerçek midir?”, “Bu ses gerçekten o kişiye mi aittir?” ve hatta “Bu içerik bir insan tarafından mı üretilmiştir?” gibi yeni sorular da ortaya çıkmaktadır. Böylece modern dönemde tahkik yükümlülüğünün kapsamı genişlemekte, hakikati araştırma sorumluluğu daha karmaşık bir hâl almaktadır.

Bu gelişmeler hıfzü’l-akl açısından önemli sonuçlar doğurmaktadır. Çünkü aklın sağlıklı işleyebilmesi yalnızca düşünme kapasitesine değil; güvenilir bilgiye ulaşabilme imkânına da bağlıdır. Hakikat ile kurgu arasındaki sınırların sistematik biçimde bulanıklaştığı bir ortamda, muhakemenin hammaddesi olan bilgi de zarar görmeye başlamaktadır. Böyle durumlarda tehdit yalnızca yanlış bilgi değildir. Asıl tehlike, insanın doğru ile yanlış arasındaki ayrımı yapabileceğine dair güvenini kaybetmesidir.

Bu sebeple modern dünyada hıfzü’l-akl meselesi, yalnızca aklı örten veya işlevini zayıflatan unsurlarla sınırlı değildir. Aynı zamanda hakikatin tespitini mümkün kılan epistemolojik zeminin korunmasını da ilgilendirmektedir. Çünkü hakikatin sürekli tartışmalı hâle geldiği bir dünyada, yalnızca bilgi değil; muhakemenin kendisi de istikametini kaybetme riskiyle karşı karşıya kalmaktadır.

Belki de çağımızın en kritik sorularından biri burada ortaya çıkmaktadır: Eğer insan gördüğünden, işittiğinden ve okuduğundan emin olamaz hâle gelirse, hakikate hangi yollarla ulaşacaktır? Hıfzü’l-aklın modern dünyadaki sınavlarından biri de tam olarak bu soruda düğümlenmektedir.

Yapay Zekâ ve Muhakeme Yeteneğinin Dış Kaynaklara Devri

Modern dönemde hıfzü’l-akl tartışmasını farklı bir boyuta taşıyan en dikkat çekici gelişmelerden biri de yapay zekâ teknolojileridir. Zira insanlık tarihinde ilk defa, yalnızca bilgiyi depolayan veya aktaran araçlarla değil; belirli ölçülerde analiz yapan, öneriler sunan, metin üreten ve karar süreçlerine katkıda bulunan sistemlerle haşir neşir durumdayız. Bu durum, teknolojik bir gelişmenin ötesinde, akıl ve muhakeme kavramlarının mahiyetine ilişkin yeni soruların ortaya çıkmasına da yol açmaktadır.

Şüphesiz yapay zekâ, insan aklının yerine geçmiş bir varlık değildir. O, bilinç sahibi değildir; irade taşımaz; ahlâkî sorumluluğu yoktur. Bununla birlikte yapay zekâ sistemleri, bilgiye erişim, bilgi işleme ve alternatifler arasında tercih yapma süreçlerinde insanın başvurduğu önemli yardımcılar hâline gelmiştir. Bugün milyonlarca insan herhangi bir mesele hakkında araştırma yaparken, kanaat oluştururken veya karar verirken yapay zekâ destekli sistemlerden yararlanmaktadır.

Burada üzerinde durulması gereken husus, yapay zekânın doğru veya yanlış cevaplar üretmesinden önce, onun insan muhakemesi üzerindeki etkisidir. Çünkü tarih boyunca insanlar çeşitli bilgi kaynaklarından yararlanmışlardır; kitaplar, öğretmenler, âlimler ve uzmanlar bunun örnekleridir. Ancak bütün bu süreçlerde nihai değerlendirme ve hüküm verme sorumluluğu insana ait kalmıştır. Yapay zekâ teknolojileri ise ilk defa bu sürecin bazı aşamalarını da üstlenmeye başlamaktadır. Böylece mesele yalnızca bilgiye ulaşmak değil, bilgi üzerinde düşünme faaliyetinin hangi ölçüde insan tarafından yürütüldüğü sorusuna dönüşmektedir.

İşte bu noktada hıfzü’l-akl açısından yeni bir soru ortaya çıkmaktadır: İnsan, bilgi edinme araçlarını kullanırken muhakeme sorumluluğunu da onlara devredebilir mi? Daha açık bir ifadeyle, bir hükmün gerekçelerini araştırmak, farklı ihtimalleri değerlendirmek ve delilleri tartmak yerine, bütün bunları başka bir sistemin yapmasını beklemek aklın işlevi açısından ne anlama gelmektedir? Kur’ân’ın akıl tasavvurunda dikkat çeken hususlardan biri, insanın bizzat düşünmeye davet edilmesidir. “Akletmez misiniz?”, “Düşünmez misiniz?”, “Tedebbür etmez misiniz?” şeklindeki hitapların tamamı doğrudan insanın kendisine yöneliktir. Muhatap olan yapay bir sistem değil, insandır. Sorumluluk da insana aittir. Bu sebeple Kur’ânîperspektiften bakıldığında, bilgi kaynaklarının değişmesi ya da çeşitlenmesi tek başına problem değildir. Asıl mesele, insanın kendi muhakeme yükümlülüğünü terk edip etmediğidir. Yapay zekâ bilgi işleyebilir; fakat insan muhakemesinin ve toplumsal anlam üretiminin bundan daha geniş olması beklenir. (4) Ancak muhakeme yükümlülüğünün giderek dış kaynaklara devredildiği bir dünyada, mesele yalnızca teknoloji meselesi olmaktan çıkmakta; doğrudan doğruya hıfzü’l-aklın ilgi alanına girmektedir.

Sonuç Yerine: Hıfzü’l-Akl İlkesini Modern Dünyaya Arz etmek

Kur’ân’ın akıl tasavvuru, klasik âlimlerinin vaz ettikleri koruma disiplini ve modern dünyanın yeni sınamaları birlikte ele alındığında, başlangıçta sorulan soru artık çok daha farklı bir derinlik kazanmaktadır: Bir şeyi korumak ne demektir?

Bütün bu değerlendirmeler, meseleyi yeniden hıfz kavramının mahiyetine götürmektedir. Zira koruma, yalnızca bir değerin dış tehditlere karşı muhafaza edilmesi değildir. Daha derinde ise, o değerin varlık sebebinin, işlevinin ve kendisinden beklenen gayenin korunmasını da ifade etmektedir. Bu bakımdan hıfzü’l-akl, ilk nazarda sınırları belirli bir hukuk ilkesi gibi görünse de, Kur’ân’ın akla yüklediği fonksiyonlar, klasik İslâm ilim geleneğinin ortaya koyduğu çerçeve ve makâsıd literatürünün ulaştığı sonuçlar birlikte değerlendirildiğinde çok daha geniş bir anlam ufkuna açılmaktadır. Nitekim mesele yalnızca aklın mevcudiyetini muhafaza etmek değil; insanın hakikati idrak edebilme, doğru ile yanlışı temyiz edebilme ve sahih muhakeme üretebilme imkânını korumaktır.

Kur’ân, aklı yalnızca sahip olunan bir cevher olarak değil; akletmek, tefekkür etmek, tedebbür etmek, tezekkür etmek ve tefakkuh etmek gibi faaliyetler içerisinde ele almaktadır. Bu sebeple Kur’ân’ın dikkat çektiği şey yalnızca aklın varlığı değil, onun işleyişidir. Benzer şekilde klasik âlimler de hıfzü’l-aklı yalnızca insanın biyolojik olarak aklını kaybetmemesi şeklinde anlamamış; onu teklifin, temyizin, sorumluluğun ve doğru hükme ulaşabilmenin temeli olarak değerlendirmişlerdir. Özellikle Şâtıbî’nin ortaya koyduğu çerçeve, korunan şeyin yalnızca aklın mevcudiyeti değil, onun sağlıklı biçimde işleyebilmesi olduğunu göstermektedir.

Bu noktada modern dünyanın dikte çıkardığı yeni şartlar, hıfzü’l-akl ilkesini değiştirmemekte; fakat onu yeniden düşünmeyi gerekli kılmaktadır. Çünkü bugün akla yönelen tehditler önemli ölçüde çeşitlenmiştir. Bu tehditler çoğu zaman dikkatimizi yönlendirmekte, bilgi akışını şekillendirmekte, hakikatle kurduğumuz ilişkiyi etkilemekte ve muhakeme süreçlerimizi görünmez biçimde tesir altına almaktadır. Bilgi bolluğu, algoritmik yönlendirme, dikkat ekonomisi, doğrulama yanlılığı, sentetik gerçeklik ve yapay zekâ teknolojileri birbirinden farklı görünseler de aynı ortak soruya işaret etmektedir: İnsan, hakikate kendi muhakemesiyle ulaşma imkânını ne ölçüde muhafaza edebilmektedir?

Bu çerçevede hıfzü’l-aklın modern dünyadaki tatbiki yalnızca teorik bir mesele olarak görülemez. Zira insanın muhakemesini etkileyen süreçlerin önemli bir kısmı gündelik hayat içerisinde tecrübe edilmektedir. Bu sebeple aklın korunması, bireysel düzeyde de belirli bir zihnî disiplin ve ahlâkî sorumluluk gerektirmektedir. Kur’ân’ın davet ettiği tefekkür, tedebbür, tezekkür ve tefakkuh faaliyetleri dikkate alındığında; insanın kanaatlerini sürekli gözden geçirebilmesi, farklı delillere kulak verebilmesi, hakkında yeterli bilgi sahibi olmadığı hususlarda hüküm vermekte acele etmemesi, bilgi ile zan arasındaki ayrımı muhafaza etmesi ve hakikati kendi kanaatlerinden daha değerli görebilmesi hıfzü’l-aklın bireysel boyutunu oluşturmaktadır. Benzer şekilde dikkatini bütünüyle tüketen ve sürekli dağınık hâle getiren alışkanlıklara karşı zihinsel bir murakabe geliştirmek, tefekkür ve teemmüle imkân verecek alanlar açmak, bilgi kaynaklarını tahkik etmek ve yapay zekâ dâhil olmak üzere çeşitli bilgi araçlarını muhakemenin yerine değil hizmetine sunmak da bu korumanın günümüzdeki tezahürleri arasında sayılabilir.

Bununla birlikte mesele yalnızca bireysel tedbirlerle açıklanabilecek kadar dar değildir. Zira modern insanın karşı karşıya bulunduğu tehditlerin önemli bir kısmı ferdî tercihlerden değil, bilgi üretim ve dolaşımının kurumsal yapılarından kaynaklanmaktadır. Bu sebeple hıfzü’l-aklın modern dünyadaki tatbiki, bireysel sorumluluk kadar toplumsal, eğitimsel, teknolojik ve hukukî boyutları da içeren daha geniş bir perspektifi gerekli kılmaktadır.

Bu noktada eğitim kurumlarının yalnızca bilgi aktaran yapılar olmaktan çıkarak muhakeme üretebilen bireyler yetiştirmesi; medya ve iletişim düzeninin hakikati görünür kılan bir işlev üstlenmesi; dijital platformların insan dikkatini sınırsız biçimde tüketen değil, bilinçli kullanımı teşvik eden yaklaşımlar geliştirmesi; yapay zekâ teknolojilerinin insan muhakemesini ikame eden değil, onu destekleyen araçlar olarak tasarlanması; bilgi güvenliği, sentetik manipülasyonlar ve dijital yönlendirmeler konusunda toplumsal farkındalığın artırılması da hıfzü’l-aklın çağımızdaki kurumsal ve toplumsal tezahürleri arasında değerlendirilmelidir.

Bu sebeple hıfzü’l-aklı ilkesini dijital çağa arz etmek, bu makâsıd ilkesini değiştirmek anlamına gelmemektedir. Bilakis bu, klasik âlimlerin ortaya koyduğu koruma mantığını yeni şartlar altında yeniden okumaktan ibarettir. İlke aynıdır; değişen, ilkenin karşı karşıya kaldığı meydan okumaların biçimidir. Dün aklı örten şey çoğu zaman sarhoşluktu; bugün ise bazen bilgi kirliliği, bazen dikkat dağınıklığı, bazen sanal toplum mühendisliği, bazen sanal gerçeklik, bazen de muhakemenin dış kaynaklara devredilmesi olabilmektedir. Tehditlerin şekli değişmiş; fakat korunan değerin mahiyeti değişmemiştir.

Belki de bu sebeple bugün hıfzü’l-aklın en önemli sorusu artık: “İnsan aklını koruyabiliyor mu?” sorusundan önce, “İnsan, hakikate ulaşmasını mümkün kılan sağlıklı muhakeme şartlarını koruyabiliyor mu?” sorusudur.

Çünkü aklın gerçek imtihanı, yalnızca varlığını sürdürebilmesi değil; hakikate istikametini kaybetmeden ulaşabilmesidir.

Dipnotlar

1- Bkz. Cass R. Sunstein, Republic.com 2.0 (Princeton: Princeton University Press, 2007); Eli Pariser, The Filter Bubble (New York: Penguin Press, 2011); C. Thi Nguyen, “Echo Chambers and Epistemic Bubbles,” Episteme 17, no. 2 (2020): 141–161. (Her ne kadar “filter bubble” (filtre balonu) kavramını kullansa da, literatürde echo chamber ile birlikte tartışılır. Bu kavram da algoritmaların kullanıcıya sürekli benzer içerikler göstermesinin farklı görüşlerle karşılaşma ihtimalini azalttığını ileri sürer.

2- Michael H. Goldhaber, “The Attention Economy and the Net,” First Monday 2, no. 4 (1997); Thomas H. Davenport & John C. Beck, The Attention Economy: Understanding the New Currency of Business (Boston: Harvard Business School Press, 2001); Herbert A. Simon, “Designing Organizations for an Information-Rich World,” in Computers, Communications, and the Public Interest, ed. Martin Greenberger (Baltimore: Johns Hopkins Press, 1971), 40–41.

3- Raymond S. Nickerson, “Confirmation Bias: A Ubiquitous Phenomenon in Many Guises,” Review of General Psychology 2, no. 2 (1998): 175–220.

4- Harry Collins, Artificial Intelligence and the Shape of the Future (Oxford: Oxford University Press, 2018).

Aklın Korunması İlkesi (Dijital Çağa Dair Bir Makâsıd Okuması) -2 yazısı ilk önce İnkişaf Düşünce Platformu üzerinde ortaya çıktı.