İnsanlar çoğu zaman görünüşleri, konuşmaları veya toplumdaki konumları üzerinden değerlendirilmektedir. Oysa kişinin gerçek karakteri, ahlaki ilkeleri ve manevi derinliği, hayatın olağan akışı içerisinde her zaman açıkça görülemez. İnsan tabiatında gizli bulunan özellikler, çoğunlukla çeşitli imtihanlarla karşılaşıldığında ortaya çıkmaktadır. Bu sebeple hayatın sınavları, insan karakterini görünür kılan birer turnusol kâğıdı niteliğindedir.

Kur’ân-ı Kerîm’e göre dünya hayatı başlı başına bir imtihan alanıdır. Yüce Allah, “Hanginizin daha güzel amel işleyeceğini denemek için ölümü ve hayatı yaratan O’dur” (Mülk, 67/2) buyurarak insanın bu dünyadaki varlığının imtihan gerçeğiyle iç içe olduğunu bildirmektedir. Bu imtihanlar yalnızca sıkıntılarla değil; nimetler, makamlar ve çeşitli imkânlarla da gerçekleşmektedir.

Maddî sıkıntılar, insanın özünü ortaya çıkaran önemli sınavlardan biridir. Refah ve huzur ortamında dinî ve ahlaki değerlere bağlı görünen bazı kimseler, ekonomik zorluklarla karşılaştıklarında bu bağlılıklarını sürdürmekte zorlanabilmektedirler. Kur’ân-ı Kerîm’de bu duruma dikkat çekilerek şöyle buyrulmaktadır: “Öyle insanlar vardır ki Allah’a, sırf bir hesaba binaen, imanla küfrün arasında bir yerde ibadet eder. Şayet umduğu faydayı elde ederse onunla huzur bulup sevinir, eğer bir sıkıntı ve imtihana mâruz kalırsa yüzüstü dönüverir. Dünyayı da âhireti de kaybeder. İşte besbelli olan hüsran budur.” (Hac, 22/11). Buna karşılık iman ve ahlak bakımından sağlam karaktere sahip müminler, sıkıntı dönemlerinde sabır ve metanetlerini muhafaza ederek manevi olgunluklarını ortaya koyarlar. Nitekim Kur’ân, sabredenlerin mükâfatlarının hesapsız verileceğini müjdelemektedir (Zümer, 39/10).

İnsanın karakterini ortaya çıkaran bir diğer önemli sınav ise zenginlik ve servettir. Tarih boyunca birçok insanın yoksulluk dönemlerinde sergilediği mütevazı tavrı, servet elde ettikten sonra koruyamadığı görülmüştür. Mal ve mülkün sağladığı güç, bazı kişilerde kibir, gösteriş, israf ve sorumsuzluk gibi olumsuz eğilimleri açığa çıkarabilmektedir. Karun kıssası, servetin insanı nasıl bir aldanışa sürükleyebileceğini gösteren çarpıcı bir örnektir. Buna karşılık Kur’ân’ın ideal mümin tasavvurunda mal, kişinin mutlak mülkiyeti değil; Allah’ın bir emaneti olarak görülmektedir. Bu bilinç, zenginliği bir üstünlük aracı olmaktan çıkarıp toplumsal fayda ve infak vesilesine dönüştürmektedir.

Hastalıklar, korkular ve çeşitli musibetler de insanın iç dünyasını görünür hâle getiren önemli imtihan alanlarıdır. İnsan, çaresizlik ve zorluk anlarında çoğu zaman ilahî yardım arayışına yönelmektedir. Ancak bazı kimseler, sıkıntılar ortadan kalktığında bu bilinç hâlini sürdürememekte ve eski tutumlarına geri dönmektedirler. Kur’ân-ı Kerîm, insanın bu yönüne işaret ederek onun zorluk karşısında telaşlanan, nimet karşısında ise bencilleşebilen bir yapıya sahip olduğunu belirtmekte; bu durumdan istisna olarak namazlarını devamlı kılan ve kulluk şuurunu koruyan müminleri göstermektedir (Meâric, 70/19-23.)

Makam, mevki ve otorite sahibi olmak da karakterin ortaya çıktığı önemli sınavlardan biridir. Yetki sahibi olmadan önce adalet, dürüstlük ve tevazu söylemlerinde bulunan bazı kimseler, güç elde ettiklerinde farklı bir tutum sergileyebilmektedirler. Kur’ân-ı Kerîm’de, insanları sözleriyle etkileyen; ancak yetki ve güç elde ettiğinde bozgunculuğa yönelen kimselerden bahsedilmektedir (Bakara, 2/204-206). Buna karşılık ahlaki ilkeleri güçlü bireyler, sahip oldukları yetkiyi kişisel çıkarları için değil; adaletin tesisi, hakkın korunması ve toplumun yararına hizmet etmek amacıyla kullanırlar. Bu yönüyle güç ve otorite, insanın gerçek niyetini ve ahlaki seviyesini ortaya koyan önemli bir imtihan vasıtasıdır.

Kur’ân’ın ortaya koyduğu perspektife göre insanın değeri, sahip olduğu imkânlarda değil; bu imkânlar karşısındaki tavrında gizlidir. Nitekim Yüce Allah, “Andolsun sizi biraz korku, açlık, mallardan, canlardan ve ürünlerden eksiltmekle imtihan edeceğiz” (Bakara, 2/155.) buyurarak hayatın farklı alanlarındaki sınavlara dikkat çekmektedir. Bu sınavlar, insanın iç dünyasında taşıdığı iman, sabır, şükür, tevazu ve adalet gibi değerleri görünür hâle getirmektedir.

Sonuç olarak insanın gerçek değeri, dış görünüşünde veya toplumsal statüsünde değil; imtihanlar karşısında ortaya koyduğu ahlaki duruşunda ve manevi sağlamlığında saklıdır. Maddî sıkıntılar, zenginlik, hastalık, korku ve makam gibi hayatın farklı sınavları, insanın iç dünyasında taşıdığı hakikati açığa çıkarmaktadır. Kur’ân’ın da haber verdiği üzere, bütün sırların ortaya döküleceği ve kalplerde saklananların açığa çıkacağı bir gün mutlaka gelecektir (Târık, 86/9). Bu nedenle insanın öncelikli gayesi, dış görünüşünü süslemekten önce kalbini imanla, samimiyetle ve güzel ahlakla inşa etmek olmalıdır. Çünkü insanı değerli kılan, insanların gördüğü yüzü değil; Allah’ın bildiği özüdür.

Yazar: Yusuf Ayyıldız

Karakterin Turnusolü: Hayatın İmtihanları yazısı ilk önce İnkişaf Düşünce Platformu üzerinde ortaya çıktı.

İslâm eğitim ve ahlâk anlayışında Hz. Peygamber’in hayatı, bu açıdan önemli bir örneklik teşkil etmektedir. Hz. Peygamber, insanlara yalnızca ilâhî mesajı tebliğ etmekle yetinmemiş; onların bireysel özelliklerini, yaşlarını, ihtiyaçlarını ve içinde bulundukları şartları dikkate alarak eğitim ve irşat faaliyetlerini sürdürmüştür. Onun özellikle gençlerle kurduğu ilişkiler; merhamet, sabır, anlayış, güven ve sorumluluk verme ilkeleri bakımından dikkat çekmektedir. (Apak, 2019, 8vd.)

Hz. Peygamber’in gençlere yaklaşımının önemli özelliklerinden biri, onların hata yapabilen bireyler olduğunu kabul etmesi ve hataları karşısında kırıcı bir üslup kullanmamasıdır. Enes b. Mâlik’in rivayeti bu husus bakımından dikkat çekicidir. Enes b. Mâlik, Hz. Peygamber’e on yıl hizmet ettiğini ve bu süre içerisinde onun kendisine bir defa dahi “Öf!” demediğini, yaptığı bir davranıştan dolayı “Niçin böyle yaptın?” veya yapmadığı bir iş sebebiyle “Şöyle yapsaydın ya!” şeklinde onu azarlamadığını ifade etmektedir. (Müslim, Fedâil 51; Buhârî, Edeb, 39.) Bu rivayet, Hz. Peygamber’in eğitim anlayışında kişinin onurunu koruyan, hatayı şahsiyetten ayıran ve düzeltmeyi aşağılamaya dönüştürmeyen bir iletişim biçiminin bulunduğunu göstermektedir.

Hz. Peygamber’in gençlere yönelik yaklaşımı yalnızca hoşgörü ve anlayışla sınırlı değildir. O, gençlerin sahip olduğu enerji, kabiliyet ve sorumluluk alma potansiyelini de dikkate almıştır. Tebliğ faaliyetlerinin yanı sıra askerî ve siyasî alanlarda gençlere çeşitli görevler vermesi, onların toplumsal hayata aktif biçimde katılmalarını sağladığını göstermektedir. Böylece gençler yalnızca kendilerine öğretilen bilgileri alan pasif bireyler olarak görülmemiş; İslâm toplumunun oluşumunda sorumluluk üstlenen aktif şahsiyetler olarak değerlendirilmiştir. (Apak, 2019, 8vd)

İslâm’ın ilk dönemine bakıldığında, Hz. Peygamber’in çevresinde yer alan önemli şahsiyetlerin bir kısmının genç yaşlarda İslâm’ı kabul ettiği görülmektedir. Hz. Ali, Zeyd b. Hârise, Zübeyr b. el-Avvâm, Talha b. Ubeydullah, Sa‘d b. Ebû Vakkâs, Mus‘ab b. Umeyr ve diğer genç sahâbîler, İslâm’ın ilk döneminde önemli sorumluluklar üstlenmişlerdir. İlk Müslümanların önemli bir bölümünün gençlerden oluşması, Hz. Peygamber’in gençleri toplumun geleceği açısından önemli bir unsur olarak değerlendirdiğini göstermesi bakımından dikkat çekicidir. (Apak, 2019, 8vd)

Bu örnekler, Hz. Peygamber’in gençlere yaklaşımında onların yaşlarından ziyade sahip oldukları kabiliyet, karakter ve sorumluluk bilincini dikkate aldığını göstermektedir. Gençlere görev verilmesi, onların toplumsal konumlarının güçlendirilmesinin yanı sıra kendilerine duyulan güvenin de bir göstergesidir. Bir kimseye sorumluluk vermek, aynı zamanda onun bu sorumluluğu yerine getirebileceğine inanıldığını ortaya koymaktadır. Hz. Peygamber’in genç sahâbîlere çeşitli görevler vermesi, bu yönüyle günümüz gençlik eğitimi açısından da önemli bir model ortaya koymaktadır.

Hz. Peygamber’in gençlerle ilişkilerinde dikkat çeken bir diğer husus ise eğitim ile sorumluluğun birlikte yürütülmesidir. Gençlerin yalnızca bilgi sahibi olmalarını değil, öğrendikleri değerleri hayatlarına yansıtmalarını hedefleyen bir eğitim anlayışı söz konusudur. Bu nedenle gençlerin toplumsal hayattan uzak tutulmaları yerine onların yeteneklerine uygun alanlarda sorumluluk almaları teşvik edilmiştir. Böylece eğitim, teorik bilgi aktarımının ötesine geçerek karakter, sorumluluk ve toplumsal katkı boyutları kazanmıştır.

Bu yaklaşım günümüz gençliği açısından da önem taşımaktadır. Modern dönemde gençler; kimlik arayışı, değer çatışmaları, akran ilişkileri, sosyal medya, gelecek kaygısı ve toplumsal beklentiler gibi çeşitli problemlerle karşı karşıya kalabilmektedir. Bu süreçte gençlere sürekli olarak hata ve eksikleri üzerinden yaklaşmak yerine onları anlamaya, dinlemeye ve potansiyellerini keşfetmelerine yardımcı olmaya dayalı bir iletişim biçimine ihtiyaç vardır. Hz. Peygamber’in uygulamalarında görülen merhamet, güven, rehberlik ve sorumluluk verme ilkeleri, bu açıdan önemli bir eğitim perspektifi sunmaktadır. (Bkz. Buhari, Edep, 39; Müslim, Fedail, 51.)

Sonuç olarak Hz. Peygamber’in gençlere yaklaşımı, yalnızca geçmişte yaşanmış örneklerin aktarılması şeklinde değerlendirilmemelidir. Onun gençlerle kurduğu iletişim; bireyin değerini koruyan, hataları karşısında onu dışlamayan, yeteneklerine güvenen ve toplumsal sorumluluk üstlenmesini destekleyen bütüncül bir eğitim anlayışına işaret etmektedir. Gençlerin kişilik gelişiminde güven ve sorumluluğun birlikte ele alınması, Hz. Peygamber’in gençlik eğitimine yönelik yaklaşımının temel unsurlarından biri olarak değerlendirilebilir.

Yazar: Yusuf Ayyıldız

Kaynaklar

1. Adem Apak, “Hz. Peygamber’in (s.a.s.) Etrafındaki Gençler”, Siyer İlmi, Kültür ve Tarih Dergisi, sy. 9 (2019.
2. Müslim b. el-Haccâc, el-Câmiʿu’s-Sahîh, “Fedâil”, 51; ayrıca bk. Buhârî, “Edeb”, 39.
3. Adem Apak, Hz. Peygamber ve Gençler, İstanbul: Beyan Yayınları, ts.; ayrıca bk. Apak, “Hz. Peygamber’in (s.a.s.) Etrafındaki Gençler”, s. 8 vd.
4. Apak, “Hz. Peygamber’in (s.a.s.) Etrafındaki Gençler”, s. 8 vd.
5. Hz. Peygamber’in eğitim anlayışı ve gençlere sorumluluk verme yaklaşımı için ilgili siyer ve hadis kaynakları.
6. Gençlerin eğitiminde merhamet, güven, rehberlik ve sorumluluk ilkeleri için bk. Buhârî, “Edeb”, 39; Müslim, “Fedâil”, 51.

Hz. Peygamber’in Gençlere Yaklaşımı yazısı ilk önce İnkişaf Düşünce Platformu üzerinde ortaya çıktı.

İslâm hukukunda hile-i şer‘iyye (الحيل الشرعية) meselesi, fıkıh usulünün en tartışmalı konularından biridir. Tartışmanın merkezinde şu soru bulunmaktadır: Bir kimsenin, doğrudan başvurması haram veya sakıncalı olan bir sonuca ulaşmamak yahut kendisi için ağır olan bir hükümden kurtulmak amacıyla, şer‘an meşru başka bir yol kullanması câiz midir? Daha açık ifadeyle, hukuken geçerli bir vasıtanın, normalde konulduğu maksattan farklı bir amaç için kullanılması, o işlemi bâtıl hâle getirir mi?

Muhammed Saîd Ramazan el-Bûtî bu meseleyi Ḍavâbiṭü’l-Maṣlaḥa fi’ş-Şerîʿati’l-İslâmiyye adlı eserinde, maslahat teorisinin temel problemlerinden biri olarak ele almaktadır. Onun yaklaşımında mesele yalnızca “hile câiz midir, değil midir?” sorusuna indirgenmez. Asıl problem, şer‘î hükümlerde zâhir ile niyetin, hukukî geçerlilik ile uhrevî sorumluluğun ve vasıta ile maksat arasındaki ilişkinin nasıl kurulacağıdır. Bûtî’nin ulaştığı sonuç, bütün hileleri mutlak biçimde reddetmenin de, bütününü meşru kabul etmenin de ilmî açıdan isabetli olmadığıdır. Ona göre şer‘î hilenin hükmü, kullanılan vasıtanın meşruiyeti, ortaya çıkan maslahatın niteliği ve işlemin şer‘î bir aslı ortadan kaldırıp kaldırmadığı dikkate alınarak belirlenmelidir. (Bûtî, 293-334.)

1. Bûtî’ye Göre “Hile-i Şer‘iyye”nin Mahiyeti

Bûtî öncelikle kavram üzerindeki olumsuz psikolojik yükü ortadan kaldırmaya çalışır. Günlük dilde “hile”, aldatma, kandırma ve kötü niyet anlamlarını çağrıştırmaktadır. Hâlbuki fıkıh literatüründeki الحيلة الشرعية her zaman bu anlamda değildir. Bûtî’nin tarifine göre meşru hile:

Bu tanımda iki temel kayıt bulunmaktadır. Birincisi, kullanılan vasıtanın aslında meşru olmasıdır. Haram bir vasıtayla helâl bir sonuca ulaşılmaya çalışılması şer‘î hile sayılamaz. İkincisi ise yapılan işlemin gerçek ve sahih olmasıdır. Şeklen işlem yapıp hakikatte onun gereğini doğurmayan sahte tasarruflar, Bûtî’nin savunduğu meşru hile kapsamına girmez.

Bûtî bu noktada talâk, nikâh, hul‘, alışveriş ve rehin gibi işlemleri örnek verir. Şayet söz konusu akit kendi rükün ve şartlarıyla gerçekten kurulmuşsa, yalnızca kişinin bu akdi başka bir meşru neticeye ulaşmak için kullanmış olması akdi kendiliğinden bâtıl hâle getirmez.

2. Hükümlerin Zâhire Bağlanması ve Niyet Problemi

Bûtî’nin teorisinin merkezindeki meselelerden biri, niyetin hukukî işlemlere etkisidir. Ona göre ibadetlerle muâmelâtı birbirinden ayırmak gerekir. İbadetlerde niyet doğrudan sıhhat şartı olabilir. Fakat insanlar arasındaki akit ve tasarrufların tamamını tarafların iç dünyasındaki niyetlere bağlamak hukuk düzenini işlemez hâle getirir.

Bûtî bu durumu son derece önemli bir hukuk ilkesi olarak sunar. İnsanların gizli maksatlarını araştırmak mümkün olsaydı bile, ticaretin ve sosyal hayatın bunun üzerine kurulması toplumsal istikrarı bozardı. Çünkü hâkim, satıcının ve alıcının kalplerini değil, akdin zâhirini, rükünlerini, şartlarını ve delilleri değerlendirir. Bu noktada Hz. Peygamber’in: “Ben ancak işittiğime göre hükmederim.” anlamındaki hadisinden hareketle, dünyevî hukukî hükmün zâhir üzerine bina edildiğini belirtir.

Bûtî burada sıhhat-i kazâiyye ile sıhhat-i diyâniyye arasında önemli bir ayrım yapar. Bir işlem hukuk bakımından geçerli olabilir; fakat kişinin kötü niyeti sebebiyle Allah katında günah doğurabilir. Dolayısıyla “akit sahihtir” demek, mutlaka “bu fiili yapan kişi sevap kazanmıştır veya günahsızdır” anlamına gelmez.

3. Sıhhat-i Kazâiyye ve Sıhhat-i Diyâniyye Ayrımı

Bûtî’nin hile-i şer‘iyye teorisini anlamada belki de en önemli nokta bu ikili tasniftir.

Kazâen sıhhat, işlemin dünyevî hukuk açısından sonuç doğurmasıdır. Nikâh yapıldığında mehir, miras ve evlilik hükümlerinin doğması; alışveriş gerçekleştiğinde mülkiyetin nakledilmesi; hibe yapıldığında malın mülkiyetinin karşı tarafa geçmesi bunun örnekleridir.

Diyâneten sıhhat ise Allah katındaki sorumlulukla ilgilidir. Burada kişinin niyeti ve ulaşmak istediği maslahat dikkate alınır.

Bûtî’ye göre üç ihtimal vardır:

Birincisi, kişinin niyeti ile işlemin şer‘î amacı örtüşür. Bu durumda fiil hem kazâen hem diyâneten sahihtir.

İkincisi, görünürde işlem başka bir amaç için konulmuş olmakla birlikte kişinin farklı amacı şer‘an muteber ve râcih bir maslahata yöneliktir. Bu da hem kazâen hem diyâneten sahih olabilir.

Üçüncüsü ise kişi görünürde sahih bir işlemle şer‘in koruduğu üstün bir maslahatı ortadan kaldırmayı hedeflemektedir. Bu durumda işlem zâhiren hukukî sonuç doğursa bile kişi Allah katında sorumlu olur. (Bûtî, 313-314)

Örneğin zekât nisabına ulaşmış malını sırf zekât yükümlülüğünden kaçmak için yıl dolmadan başkasına hibe eden kişinin hibesi, şeklen gerçek ve şartlarına uygun ise kazâen geçerli olabilir. Ancak Bûtî’ye göre fakirlerin hakkını ortadan kaldırmak maksadı taşıdığı için diyâneten fasit ve günahkâr bir davranış olabilir.

4. Kur’an’dan Delil: Hz. Eyyûb Kıssası

Bûtî’nin meşru hile anlayışında en önemli Kur’an delillerinden biri Sâd sûresindeki Hz. Eyyûb kıssasıdır:

Rivayete göre Hz. Eyyûb eşine yüz defa vuracağına yemin etmişti. Allah Teâlâ ona yüz ince daldan oluşan bir demetle bir defa vurmasını emretmiş, böylece hem yemini şeklen yerine gelmiş hem de eşine ağır zarar vermekten kurtulmuştur.

Bûtî burada önemli bir hukuk mantığı görür: Allah, Hz. Eyyûb’a aslında meşru bir vasıtayı kullanarak daha hafif bir sonuca ulaşma imkânı vermiştir. Bu, haramı helâl hâle getirmek değil; şer‘in kendisinin gösterdiği bir çıkış yolundan faydalanmaktır. (Bkz. Askalânî, 367-368.)

Dolayısıyla meşru vasıtayla meşru bir kolaylığa ulaşmak, sırf “hükmün normal şeklinden farklı bir netice doğurduğu” için bâtıl sayılamaz.

5. Sünnetten Delil: Kalitesiz Hurmayı Satıp İyisini Alma

Bûtî’nin en güçlü delillerinden biri, Hayber hurmasıyla ilgili hadistir. Hz. Peygamber’e kaliteli hurma getirildiğinde görevli kişi, iki veya üç ölçek düşük kaliteli hurmayı bir ölçek kaliteli hurmayla değiştirdiklerini söylemiştir. Hz. Peygamber bunu ribâ sebebiyle yasaklamış ve şöyle buyurmuştur: “Böyle yapma. Kalitesiz hurmayı para ile sat; sonra o parayla kaliteli hurma satın al.” (Nevevî, 16/162.)

Bûtî’ye göre burada son amaç değişmemektedir: Kişi elindeki düşük kaliteli hurmayı vererek daha kaliteli hurmaya ulaşmak istemektedir. Ancak doğrudan değişim ribâya yol açtığı için Hz. Peygamber, iki ayrı ve meşru satış işlemini bir vasıta olarak göstermiştir.

Bu örnek Bûtî açısından son derece önemlidir. Çünkü bir işlem normalde başka bir gaye için konulmuş olsa bile, şer‘an meşru bir başka sonuca ulaşmanın vasıtası olarak kullanılabileceğini açıkça göstermektedir.

Bûtî bu nedenle şöyle bir ilke ortaya koyar: Haram sonuca haram yol ile gitmek hiledir ve bâtıldır; fakat haram yoldan kaçınarak şer‘in meşru kıldığı başka bir yol kullanmak, haramdan kaçmanın bizzat kendisidir.

6. Şâtıbî ile Bûtî’nin Yakınlaştığı Nokta

Bûtî, Mâlikîlerin bütün şer‘î hileleri reddetmediğini özellikle vurgular. Mâlikî mezhebinin hilelere daha ihtiyatlı yaklaşmasının temel sebebi sedd-i zerâi‘ ilkesidir. Ancak bu, her türlü dolaylı hukukî çözümün reddedildiği anlamına gelmez.

Bûtî bu bağlamda Şâtıbî’nin şu anlamdaki ilkesini aktarır: Şer‘î bir aslı yıkan veya şer‘î bir maslahatı ortadan kaldıran hile bâtıldır; fakat herhangi bir şer‘î esası ortadan kaldırmayan ve meşru bir maslahata zarar vermeyen hile, yasak kapsamına girmez.

Bûtî’ye göre esas itibarıyla cumhur ile Mâlikîler arasındaki fark ilkenin kendisinden ziyade, belirli örneklerin hangi kategoriye girdiğinin tespitindedir.

7. İbn Kayyim’e Yönelttiği Eleştiri

Bûtî’nin bu bölümde en yoğun tartıştığı isim İbn Kayyim el-Cevziyye’dir. İbn Kayyim hilelere karşı oldukça sert bir tavır sergilemiş ve fiillerde maksatların belirleyiciliğini güçlü biçimde savunmuştur.

Bûtî ise İbn Kayyim’in yaklaşımında bir tutarsızlık bulunduğunu ileri sürer. Ona göre İbn Kayyim bazı yerlerde akitlerin zâhirine göre hükmedileceğini kabul etmekte, başka yerlerde ise gizli niyeti esas alarak aynı türden işlemleri bâtıl saymaktadır. (Şevkânî, 7/27.)

Bûtî özellikle hul‘ yoluyla talâk yemininden kurtulma örneğine dikkat çeker. İbn Kayyim’in bir yerde bunu kesin biçimde bâtıl saydığını, daha sonra ise ihtiyaç hâlinde benzer bir çıkış yolunu başka alternatiflerden daha uygun görebildiğini ifade eder. Bûtî’ye göre bunun temel sebebi “sıhhat” kavramının kazâî ve diyânî boyutlarını birbirinden açık biçimde ayırmamaktır.

8. Şer‘î Hileyi Meşru Kılan Temel Ölçü

Bûtî’nin yaklaşımından şu sonuç çıkarılabilir:

“Bir hukukî vasıta kendi başına meşru, gerçek, rükün ve şartları tamam ise; kullanılması açık bir nasla yasaklanmamışsa ve daha güçlü bir şer‘î maslahatı ortadan kaldırmıyorsa, başka bir meşru sonuca ulaşmak amacıyla kullanılması sırf bu amaç sebebiyle bâtıl hâle gelmez.”

Ancak bu ilke, bütün “hile” görüntülü tasarrufların câiz olduğu anlamına gelmez. Şer‘î hile;

• şer‘î bir aslı ortadan kaldırıyorsa,
• açık bir haramı gerçekleştirmek için kullanılıyorsa,
• başkasının hakkını düşürüyorsa,
• râcih bir maslahatı yok ediyorsa,
• kullanılan vasıta aslında haram veya sahte ise,
  meşru sayılamaz.

Dolayısıyla Bûtî’nin hile anlayışı sınırsız bir hukukî formalizm değildir. Tam tersine, zâhirî hukuk düzeni ile makāsıd ve maslahat arasında denge kurma teşebbüsüdür.

Sonuç

Saîd Ramazan el-Bûtî’nin hile-i şer‘iyye yaklaşımı, “hile” kelimesinin günlük dildeki olumsuz çağrışımından hareketle bütün dolaylı hukukî çözümleri yasaklamanın doğru olmadığını ortaya koymaktadır. Ona göre şer‘in haram kıldığı bir sonucu görünüşte meşru işlemlerle fiilen gerçekleştirmek başka, şer‘in yasakladığı bir yoldan kaçınarak onun meşru kıldığı alternatif bir yol kullanmak başkadır.

Bu sebeple Bûtî açısından asıl soru “Bu bir hile midir?” değil, “Kullanılan vasıta şer‘an meşru mudur, işlem gerçekten kurulmuş mudur, daha üstün bir maslahat ihlâl edilmekte midir ve bu fiilin kazâî sıhhati ile diyânî hükmü nedir?” sorularıdır.

Bu çerçevede Bûtî’nin yaklaşımını tek cümlede özetlemek mümkündür: Şer‘î hile, şeriatı aşmanın değil; şeriatın kendi içinde tanıdığı meşru yolları kullanarak haramdan kaçınmanın vasıtası olduğu müddetçe meşrudur. Fakat şer‘in maksadını iptal eden veya üstün bir maslahatı ortadan kaldıran hile, görünüşte sahih olsa bile Allah katında meşru değildir.

Yazar: Cafer Aykut

Kaynaklar

1. Muhammed Saîd Ramazan el-Bûtî, Ḍavâbiṭü’l-Maṣlaḥa fi’ş-Şerîʿati’l-İslâmiyye, “el-Ḥiyel ve Meşrûʿiyyetühâ” bölümü, özellikle s. 293-334.
2. Ebû İshak eş-Şâtıbî, el-Muvâfaḳāt, c. 2, özellikle hileler, maslahat ve sedd-i zerâi‘ bahisleri; Bûtî’nin nakli için bk. Ḍavâbiṭü’l-Maṣlaḥa, s. 334 civarı.
3. İbn Kayyim el-Cevziyye, İʿlâmü’l-Muvaḳḳıʿîn ʿan Rabbi’l-ʿÂlemîn, c. 3-4, hileler ve maksatların akitlere etkisi bahisleri.
4. Şemsüleimme es-Serahsî, el-Mebsûṭ, hileler ve muâmelât bahisleri; Bûtî’nin nakli için bk. Ḍavâbiṭü’l-Maṣlaḥa, s. 313-314.
5. İbn Hacer el-Askalânî, Fetḥu’l-Bârî bi-Şerḥi Ṣaḥîḥi’l-Buḫârî, c. 4, s. 367-368; kaliteli ve düşük kaliteli hurmanın satımı hadisinin şerhi.
6. Yahyâ b. Şeref en-Nevevî, el-Minhâc Şerḥu Ṣaḥîḥi Müslim, c. 16, s. 162; yalan, ta‘riz ve meşru maksatlarla ilgili bahisler.
7. İbn Kudâme el-Makdisî, el-Muġnî, hadlerin zaruret hâlinde uygulanması ve Hz. Eyyûb kıssasıyla ilgili bahisler.
8. Muhammed b. Ali eş-Şevkânî, Neylü’l-Evṭâr, c. 7, s. 27; “ıskâl ile vurma” örneği ve bunun câiz hileler kapsamında değerlendirilmesi.
9. Ebû Abdullah el-Kastallânî, İrşâdü’s-Sârî li-Şerḥi Ṣaḥîḥi’l-Buḫârî, c. 4, s. 109-110.
10. Kur’ân-ı Kerîm, Sâd 38/44; ayrıca Buhârî’de Ebû Saîd el-Hudrî ve Ebû Hüreyre’den rivayet edilen Hayber hurması hadisi.

Şer‘î Hilelerin Meşruiyeti ve Sınırları yazısı ilk önce İnkişaf Düşünce Platformu üzerinde ortaya çıktı.

Hz. Peygamber’in (s.a.v.) Medine’ye ulaştığında gerçekleştirdiği ilk faaliyetlerden biri mescidin inşası olmuştur. Bu tercih, mescidin yalnızca ibadet mekânı değil, aynı zamanda sosyal hayatın merkezi olarak tasarlandığını göstermektedir. Mescid; Müslümanların toplumsal meselelerini müzakere ettikleri bir meclis, yeni değerlerini öğrendikleri bir eğitim kurumu, anlaşmazlıkların çözüldüğü bir yargı merkezi ve ihtiyaç sahipleriyle yolcular için bir sığınak işlevi görmüştür.

Bu merkezî yapı sayesinde toplum içerisinde mutlak bir eşitlik anlayışı tesis edilmiş; zengin ile fakir, efendi ile köle aynı safta yer alarak cahiliye toplumundan miras kalan sınıfsal ayrımlar fiilen ortadan kaldırılmıştır.

Hicretin en önemli sosyal boyutlarından biri, Hz. Peygamber’in (s.a.v.) muhacirlerle ensar arasında tesis ettiği kardeşlik uygulamasıdır (muâhât). Bu uygulama, Mekke’de mallarını ve yurtlarını terk etmek zorunda kalan muhacirlerle Medineli Müslümanlar arasında yalnızca duygusal bir dayanışma değil, karşılıklı hak ve sorumluluklar doğuran dinî ve toplumsal bir bağ oluşturmuştur. Hatta başlangıçta miras paylaşımına kadar uzanan bu uygulama, daha sonra miras hükümlerinin nazil olmasıyla kaldırılmıştır.¹

Ensar, fedakârlık konusunda tarihe örnek olacak bir tavır sergilemiştir. Bunun en meşhur örneklerinden biri, Sa‘d b. Rebî‘ ile Abdurrahman b. Avf arasında yaşanmıştır. Sa‘d b. Rebî‘, malının yarısını kardeşi Abdurrahman b. Avf’a teklif etmiş; ancak o, “Allah aileni ve malını bereketlendirsin; bana çarşının yolunu göster.” diyerek bu teklifi kabul etmemiştir.²

Bu uygulama, günümüz terminolojisiyle ifade edilecek olursa, mülteci krizinin demografik, ekonomik ve psikolojik boyutlarını izolasyon kampları oluşturmadan, doğrudan ev sahibi toplumun sosyal dokusuna entegre ederek çözüme kavuşturan örnek bir modeldir.

Hz. Peygamber (s.a.v.), Medine’de Müslümanlar, müşrikler ve Yahudilerden oluşan çok kültürlü bir toplumla karşılaşmıştır. Bu toplumsal yapının yönetilebilmesi amacıyla “Medine Vesikası” adı verilen tarihî belge hazırlanmıştır.

Bu vesika, insanlık tarihinin ilk yazılı şehir anayasalarından biri olarak kabul edilmektedir. Belgede, toplumsal ilişkiler yalnızca din temelli değil; ortak vatandaşlık, komşuluk ve karşılıklı sorumluluk ilkeleri üzerine inşa edilmiştir. Metinde, Yahudilerin dinlerinde serbest oldukları, Müslümanların da kendi dinlerini yaşayacakları ve bütün tarafların Medine’yi dış saldırılara karşı birlikte koruyacakları hükme bağlanmıştır.³

Bu yaklaşım, çoğulculuk, farklılıklara saygı ve toplumsal güvenlik ilkelerinin kurumsallaşmasını sağlamıştır.

İslâm öncesinde Yesrib toplumu, Evs ve Hazrec kabileleri arasında uzun yıllar süren iç savaşlar sebebiyle derin bir parçalanma yaşamaktaydı. Özellikle Buâs Savaşı, bu ayrışmanın zirve noktalarından biri olmuştur.

Hicret, bu sosyal kırılmayı ortadan kaldırarak soy ve kabile bağlarının yerine iman ve kardeşlik bağını yerleştirmiştir. Daha önce birbirleriyle savaşan topluluklar, “Ensar” kimliği altında birleşmiştir.

Kur’ân-ı Kerîm’de bu durum şu şekilde ifade edilmektedir:

Bazı Yahudilerin Evs ve Hazrec arasındaki eski düşmanlıkları yeniden canlandırma girişimleri karşısında Hz. Peygamber (s.a.v.) derhal müdahale etmiş ve şöyle buyurmuştur:

Bu müdahale, yeni kurulan toplumsal birliğin korunmasında önemli bir rol oynamıştır.

Muhacirlerin önemli bir kısmı ticaretle uğraşıyor ve Medine’nin tarım ekonomisine yabancı bulunuyordu. Ayrıca Mekke’deki sermayelerini de geride bırakmışlardı. Buna karşılık Medine’de tarımsal üretim ensarın elindeydi; ticaret ve pazar faaliyetlerinde ise Yahudiler etkiliydi.

Bu ekonomik dengesizliği gidermek amacıyla İslâm hukuku çerçevesinde ortak üretim modelleri (müzâraa ve müsâkāt) uygulanmış, ayrıca Hz. Peygamber (s.a.v.) Müslümanlar için faiz ve tekelleşmeden uzak bağımsız bir pazar kurmuştur. Böylece muhacirlerin ekonomik bağımsızlıkları korunmuş, sosyal onurları muhafaza edilmiş ve toplumun genel istikrarı sağlanmıştır.

Hicret sürecinde Müslüman kadınlar önemli görevler üstlenmişlerdir. Özellikle Esmâ bint Ebû Bekir (r.a.), Sevr Mağarası’nda bulunan Hz. Peygamber’e (s.a.v.) ve Hz. Ebû Bekir’e (r.a.) yiyecek ve haber ulaştırarak kritik bir lojistik destek sağlamıştır.⁵

Medine toplumunda kadınlar sosyal hayata aktif biçimde katılmışlardır. Yaralıların tedavisinde görev almış, istişare süreçlerine iştirak etmiş ve ekonomik faaliyetlerde bulunmuşlardır. Rufeyde el-Eslemiyye (r.a.) mescid bünyesinde sağlık hizmetleri yürütmüş, Şifâ bint Abdullah (r.a.) ise çarşı denetimi görevini üstlenmiştir. Daha sonraki dönemde Hz. Ömer (r.a.) tarafından resmî olarak pazar denetimiyle görevlendirilmiştir.⁶

Bu gelişmeler, İslâm toplumunda kadının aktif sosyal katılımının tarihî temellerini ortaya koymaktadır.

Hicretin en önemli sosyal sonuçlarından biri de toplumun zayıf ve dezavantajlı kesimlerini koruyan bir sosyal güvenlik sisteminin oluşturulmasıdır. Bunun en belirgin örneği, mescidin arka kısmında barınan Ashâb-ı Suffe topluluğudur.

Hz. Peygamber (s.a.v.), onların ihtiyaçlarıyla bizzat ilgilenmiş, sahabeyi onları misafir etmeye teşvik etmiş ve kendi imkânlarını da onlarla paylaşmıştır. Ashâb-ı Suffe toplumdan dışlanmamış, aksine Kur’ân eğitimi alan seçkin bireyler hâline gelmiş ve zaman içerisinde üretken bireyler olarak topluma entegre olmuşlardır.⁷

Hicret, insan ve toplum merkezli kapsamlı bir medeniyet projesidir. Hz. Peygamber (s.a.v.), dinlerini korumak için yurtlarından ayrılan muhacirleri ve uzun yıllar birbirleriyle mücadele eden ensarı ortak bir ideal etrafında birleştirerek güçlü bir ümmet meydana getirmiştir.

Adalet, eşitlik, vatandaşlık bilinci ve sosyal dayanışma ilkeleri üzerine inşa edilen bu model, günümüzde de mülteci krizlerinin yönetimi, farklı etnik ve kültürel toplulukların bütünleştirilmesi ve barış içinde birlikte yaşama kültürünün geliştirilmesi bakımından insanlığa önemli bir örnek sunmaktadır.

Yazar: Cafer Aykut

Kaynakça

1. Kur’ân-ı Kerîm, Âl-i İmrân, 3/103.
2. Sahih-i Buhari, “Bâbu İḫâʾi’n-Nebî beyne’l-Muhâcirîn ve’l-Ensâr”, hadis no: 3781.
3. Siret-i İbn Hişam, Beyrut: Dârü’l-Ma‘rife, ilgili bölüm: “Ṣaḥîfetü’l-Medîne”.
4. Tafsir Ibn Kathir, Âl-i İmrân 3/103 tefsiri.
5. Sahih-i Buhari, Hicret bölümü.
6. El-Tabaqatü’l Kübra, Beyrut: Dâr Sâdır.
7. Hilyetu’l Evliya, “Zikrü Ehli’s-Suffe”.

Hicretin İslâm Toplumunun İnşasındaki Rolü yazısı ilk önce İnkişaf Düşünce Platformu üzerinde ortaya çıktı.