Hz. Peygamber’in (s.a.v.) Medine’ye ulaştığında gerçekleştirdiği ilk faaliyetlerden biri mescidin inşası olmuştur. Bu tercih, mescidin yalnızca ibadet mekânı değil, aynı zamanda sosyal hayatın merkezi olarak tasarlandığını göstermektedir. Mescid; Müslümanların toplumsal meselelerini müzakere ettikleri bir meclis, yeni değerlerini öğrendikleri bir eğitim kurumu, anlaşmazlıkların çözüldüğü bir yargı merkezi ve ihtiyaç sahipleriyle yolcular için bir sığınak işlevi görmüştür.

Bu merkezî yapı sayesinde toplum içerisinde mutlak bir eşitlik anlayışı tesis edilmiş; zengin ile fakir, efendi ile köle aynı safta yer alarak cahiliye toplumundan miras kalan sınıfsal ayrımlar fiilen ortadan kaldırılmıştır.

Hicretin en önemli sosyal boyutlarından biri, Hz. Peygamber’in (s.a.v.) muhacirlerle ensar arasında tesis ettiği kardeşlik uygulamasıdır (muâhât). Bu uygulama, Mekke’de mallarını ve yurtlarını terk etmek zorunda kalan muhacirlerle Medineli Müslümanlar arasında yalnızca duygusal bir dayanışma değil, karşılıklı hak ve sorumluluklar doğuran dinî ve toplumsal bir bağ oluşturmuştur. Hatta başlangıçta miras paylaşımına kadar uzanan bu uygulama, daha sonra miras hükümlerinin nazil olmasıyla kaldırılmıştır.¹

Ensar, fedakârlık konusunda tarihe örnek olacak bir tavır sergilemiştir. Bunun en meşhur örneklerinden biri, Sa‘d b. Rebî‘ ile Abdurrahman b. Avf arasında yaşanmıştır. Sa‘d b. Rebî‘, malının yarısını kardeşi Abdurrahman b. Avf’a teklif etmiş; ancak o, “Allah aileni ve malını bereketlendirsin; bana çarşının yolunu göster.” diyerek bu teklifi kabul etmemiştir.²

Bu uygulama, günümüz terminolojisiyle ifade edilecek olursa, mülteci krizinin demografik, ekonomik ve psikolojik boyutlarını izolasyon kampları oluşturmadan, doğrudan ev sahibi toplumun sosyal dokusuna entegre ederek çözüme kavuşturan örnek bir modeldir.

Hz. Peygamber (s.a.v.), Medine’de Müslümanlar, müşrikler ve Yahudilerden oluşan çok kültürlü bir toplumla karşılaşmıştır. Bu toplumsal yapının yönetilebilmesi amacıyla “Medine Vesikası” adı verilen tarihî belge hazırlanmıştır.

Bu vesika, insanlık tarihinin ilk yazılı şehir anayasalarından biri olarak kabul edilmektedir. Belgede, toplumsal ilişkiler yalnızca din temelli değil; ortak vatandaşlık, komşuluk ve karşılıklı sorumluluk ilkeleri üzerine inşa edilmiştir. Metinde, Yahudilerin dinlerinde serbest oldukları, Müslümanların da kendi dinlerini yaşayacakları ve bütün tarafların Medine’yi dış saldırılara karşı birlikte koruyacakları hükme bağlanmıştır.³

Bu yaklaşım, çoğulculuk, farklılıklara saygı ve toplumsal güvenlik ilkelerinin kurumsallaşmasını sağlamıştır.

İslâm öncesinde Yesrib toplumu, Evs ve Hazrec kabileleri arasında uzun yıllar süren iç savaşlar sebebiyle derin bir parçalanma yaşamaktaydı. Özellikle Buâs Savaşı, bu ayrışmanın zirve noktalarından biri olmuştur.

Hicret, bu sosyal kırılmayı ortadan kaldırarak soy ve kabile bağlarının yerine iman ve kardeşlik bağını yerleştirmiştir. Daha önce birbirleriyle savaşan topluluklar, “Ensar” kimliği altında birleşmiştir.

Kur’ân-ı Kerîm’de bu durum şu şekilde ifade edilmektedir:

Bazı Yahudilerin Evs ve Hazrec arasındaki eski düşmanlıkları yeniden canlandırma girişimleri karşısında Hz. Peygamber (s.a.v.) derhal müdahale etmiş ve şöyle buyurmuştur:

Bu müdahale, yeni kurulan toplumsal birliğin korunmasında önemli bir rol oynamıştır.

Muhacirlerin önemli bir kısmı ticaretle uğraşıyor ve Medine’nin tarım ekonomisine yabancı bulunuyordu. Ayrıca Mekke’deki sermayelerini de geride bırakmışlardı. Buna karşılık Medine’de tarımsal üretim ensarın elindeydi; ticaret ve pazar faaliyetlerinde ise Yahudiler etkiliydi.

Bu ekonomik dengesizliği gidermek amacıyla İslâm hukuku çerçevesinde ortak üretim modelleri (müzâraa ve müsâkāt) uygulanmış, ayrıca Hz. Peygamber (s.a.v.) Müslümanlar için faiz ve tekelleşmeden uzak bağımsız bir pazar kurmuştur. Böylece muhacirlerin ekonomik bağımsızlıkları korunmuş, sosyal onurları muhafaza edilmiş ve toplumun genel istikrarı sağlanmıştır.

Hicret sürecinde Müslüman kadınlar önemli görevler üstlenmişlerdir. Özellikle Esmâ bint Ebû Bekir (r.a.), Sevr Mağarası’nda bulunan Hz. Peygamber’e (s.a.v.) ve Hz. Ebû Bekir’e (r.a.) yiyecek ve haber ulaştırarak kritik bir lojistik destek sağlamıştır.⁵

Medine toplumunda kadınlar sosyal hayata aktif biçimde katılmışlardır. Yaralıların tedavisinde görev almış, istişare süreçlerine iştirak etmiş ve ekonomik faaliyetlerde bulunmuşlardır. Rufeyde el-Eslemiyye (r.a.) mescid bünyesinde sağlık hizmetleri yürütmüş, Şifâ bint Abdullah (r.a.) ise çarşı denetimi görevini üstlenmiştir. Daha sonraki dönemde Hz. Ömer (r.a.) tarafından resmî olarak pazar denetimiyle görevlendirilmiştir.⁶

Bu gelişmeler, İslâm toplumunda kadının aktif sosyal katılımının tarihî temellerini ortaya koymaktadır.

Hicretin en önemli sosyal sonuçlarından biri de toplumun zayıf ve dezavantajlı kesimlerini koruyan bir sosyal güvenlik sisteminin oluşturulmasıdır. Bunun en belirgin örneği, mescidin arka kısmında barınan Ashâb-ı Suffe topluluğudur.

Hz. Peygamber (s.a.v.), onların ihtiyaçlarıyla bizzat ilgilenmiş, sahabeyi onları misafir etmeye teşvik etmiş ve kendi imkânlarını da onlarla paylaşmıştır. Ashâb-ı Suffe toplumdan dışlanmamış, aksine Kur’ân eğitimi alan seçkin bireyler hâline gelmiş ve zaman içerisinde üretken bireyler olarak topluma entegre olmuşlardır.⁷

Hicret, insan ve toplum merkezli kapsamlı bir medeniyet projesidir. Hz. Peygamber (s.a.v.), dinlerini korumak için yurtlarından ayrılan muhacirleri ve uzun yıllar birbirleriyle mücadele eden ensarı ortak bir ideal etrafında birleştirerek güçlü bir ümmet meydana getirmiştir.

Adalet, eşitlik, vatandaşlık bilinci ve sosyal dayanışma ilkeleri üzerine inşa edilen bu model, günümüzde de mülteci krizlerinin yönetimi, farklı etnik ve kültürel toplulukların bütünleştirilmesi ve barış içinde birlikte yaşama kültürünün geliştirilmesi bakımından insanlığa önemli bir örnek sunmaktadır.

Yazar: Cafer Aykut

Kaynakça

1. Kur’ân-ı Kerîm, Âl-i İmrân, 3/103.
2. Sahih-i Buhari, “Bâbu İḫâʾi’n-Nebî beyne’l-Muhâcirîn ve’l-Ensâr”, hadis no: 3781.
3. Siret-i İbn Hişam, Beyrut: Dârü’l-Ma‘rife, ilgili bölüm: “Ṣaḥîfetü’l-Medîne”.
4. Tafsir Ibn Kathir, Âl-i İmrân 3/103 tefsiri.
5. Sahih-i Buhari, Hicret bölümü.
6. El-Tabaqatü’l Kübra, Beyrut: Dâr Sâdır.
7. Hilyetu’l Evliya, “Zikrü Ehli’s-Suffe”.

Hicretin İslâm Toplumunun İnşasındaki Rolü yazısı ilk önce İnkişaf Düşünce Platformu üzerinde ortaya çıktı.

İslam medeniyetinin temelinde ilim bulunmaktadır. Kur’ân-ı Kerîm’in ilk nazil olan ayetlerinin “Oku!” emriyle başlaması, (Alak sûresi 96/1) ilmin İslam’daki merkezi konumunu açıkça ortaya koymaktadır. Bunun yanı sıra Kur’an’ın birçok ayetinde ilim teşvik edilmiş ve ilim sahiplerinin üstün konumuna dikkat çekilmiştir. Nitekim bir âyet-i kerimede şöyle buyurulmaktadır:

Bu ayet, ilmin insanın manevi değerini artıran bir unsur olduğunu göstermektedir. İlim sayesinde insan hem Rabbini tanıma hem de yaratılışın hikmetini kavrama imkânı elde eder. İnsan, sahip olduğu bilgi sayesinde kâinata daha derin bir bakışla bakabilir ve varlıkların ardındaki ilahi düzeni fark edebilir.

Başka bir ayette de bilgi sahibi olmanın insanın manevi derecesini yükselten bir özellik olduğu belirtilmektedir: “Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” buyurularak ilim ehlinin farklı bir konumda olduğu ifade edilmiştir (Zümer sûresi, 39/9).

Peygamber Efendimiz de ilim öğrenmenin önemine işaret ederek şöyle buyurmuştur:

Bu hadis, ilim ehlinin üstlendiği görevin büyüklüğünü ortaya koymaktadır. Peygamberler insanlara hakikati öğretmiş ve onları doğru yola davet etmişlerdir. Âlimler de bu görevi ilimleriyle devam ettiren kimselerdir. Bu hadise göre ilimle iştigal eden kimseler, kâinatı doğru okuyarak, insan-kâinat ve Allah münasebetini doğru kurup içinde yaşadığı dönemin şartlarına göre yapılması gerekenleri yapmalıdır. İlim insanları üzerlerine düşen vazifeyi yerine getirirken, toplum da yıllarca verilen emeklerle yetişen ilim ehline gereken desteği verirse o toplumun düşünce dünyası zenginleşir ve manevi yapısı güçlenir. Kur’ân-ı Kerîm’de ilmin toplumsal boyutuna dikkat çeken ayetlerden biri Tevbe Suresi’nin 122. ayetidir. Bu ayette şöyle buyurulmaktadır:

Yüce Allah bu âyet-i kerimede ilk olarak, وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَآفَّةً  diyerek mü’minlerin hepsinin aynı anda sefere çıkmalarının, cepheye koşmalarının ve savaşa iştirak etmelerinin doğru olmadığını beyan buyurmuştur. Daha sonra, فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَٓائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ ifadeleriyle onlardan bir grubun dinin ruhuna nüfuz etmek için arkada kalması gerektiğini ifade buyurmuş ve وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ  kavl-i kerimiyle de bu ilim sahiplerinin değişik cephelerden dönen vatandaşlarını eğri yolun encamından sakındırmaları, din adına onları beslemeleri ve bilmeleri gerekli olan ilimleri onlara talim etmeleri gerektiğini beyan etmiştir. Çünkü harıl harıl bir cepheden diğerine koşan ve düşmanla yaka paça olan mücahitler bu konudaki ihtiyaçlarını tam karşılayamamış, çok önemli bir vazife yaparken ilim adına eksik kalmış, dinlerini gerektiği ölçüde öğrenememiş olabilirler. Böyle bir kıvam ve ufuk yakalanamadığı takdirde, farklı cephelerden gelen taarruzlara karşı başarılı olmak da mümkün değildir. Büyük müfessirlerden Kurtubî de bu ayetin, toplumun dini meselelerde rehberlik yapabilecek alimlere ihtiyaç duyduğunu gösterdiğini ifade eder (Kurtubî, el-Câmiʿ li-Ahkâmi’l-Kur’ân, Tevbe 122).

Ayrıca bu âyet-i kerime, ilim ve araştırma aşkının önemini vurgulamaktadır. Bir mü’min, gerek dinî ilimleri gerekse diğer sosyal ve pozitif bilimleri elde etme istikametinde ciddî bir gayret sarf etmeli ve bu konuda hayatının sonuna kadar hep talebe kalmalıdır. Çünkü talebe, bir şeyin peşinde olan ve onu talep eden kişi demektir. İnsan, ister şer’î ilimleri talep etsin isterse pozitif bilimleri, eğer o, araştırmalardan süzülüp gelen usareleri Allah’ı bilme ve aynı zamanda sağlam bir muvazene temin etme adına değerlendiriyorsa, talebe muamelesi görecektir. Peki, ne olur talebe muamelesi görünce? Allah Resûlü’nün beyanları içinde Allah (celle celâluhû), ilim talebiyle yola çıkan kimseye Cennet’e giden yolu kolaylaştırır. (Müslim, Zikir, 38)

İlim talep etmek bu kadar önemli ve âlimin topluma sağlayacağı faydalar bu kadar büyük olunca, toplum da ilim talebelerine sahip çıkma ve bakma adına elinden geleni yapmakla mükelleftir. Zira kendisini ilme adayan bir insanın başka bir işle meşgul olması çok zordur. Binaenaleyh fukahadan bazıları, atlastan elbiseler giyse ve kapısının eşiği altından olsa bile yine de talebe-i ulûma zekât ve sadaka düşeceğini ifade etmiştir. Çünkü bir milletin hayatı, böyle bir ilim tahsiline bağlıdır. Bu yapılmadığı takdirde millet de çöker ve dağılır. Nitekim bu konudaki duraklamayla birlikte beşinci asırda çatlamalar olmuş; on üç ve on dördüncü asırlardaki gerilemeyle birlikte ise tam bir kırılma ve çözülme kendini göstermiştir. O günden bugüne bir daha da belimizi doğrultamadık.

Sonuç olarak, ilmin değer gördüğü ve alimlerin desteklendiği toplumlar güçlü bir geleceğe sahip olur. İlmin ihmal edildiği, menkıbelerin Kuran ve Sünnet’in önüne geçtiği toplumlar ise zamanla kıblelerini şaşırma tehlikesiyle karşı karşıya kalırlar. Bu nedenle Müslüman toplumların ilme yatırım yapması ve ilim yolunda çalışan insanları desteklemesi büyük bir sorumluluktur. İslam hukukunda bu durum genellikle farz-ı kifaye olarak değerlendirilmiştir. Yani toplumun bir kısmı bu görevi yerine getirdiğinde diğerleri sorumluluktan kurtulur. Ancak bu görev ihmal edilirse bütün toplum bundan sorumlu hale gelir.

Bir Toplumsal Sorumluluk Olarak İlim yazısı ilk önce İnkişaf Düşünce Platformu üzerinde ortaya çıktı.

Tam da bu noktada; hakikatin ölçüsü nedir? Bir din ve düşünce çizgisinin hakkaniyeti hangi kriterlere tabidir? Bu kriterleri uygulamak herkes için mümkün müdür? Bir dini diğerinden, bir mezhebi ötekinden, bir fikri berikinden üstün kılan şey nedir? gibi sorular karşımıza çıkar. 

Tarih boyu bu sorulara cevap arama sadedinde farklı yaklaşımlar geliştirilmiş; bazıları bütünüyle şüpheciliğe saplanarak varlığın hakikatini inkâr ederken bazıları ise bu hususta aklı hakem kılarak hakikate ulaşmanın mümkün olduğu sonucuna ulaşmıştır. Yerinde belirtmeliyim ki dinlerin hakikatini inkâr etmek veya herhangi bir doğruyu tespit etmenin imkânsızlığına hükmetmek son derece yanlıştır. Zira din, felsefe ve metafizikle ilgili konular ya lafız-yorum ya da varlık-yorum ilişkisine dayanır ve bu yönleri itibariyle bahse konu sahalarda fikrî ayrılıklara sıkça tesadüf edilmesi son derece tabidir. Ayrıca bu sahanın konularını tartışırken önyargıdan uzak bir bakış açısı benimsenerek temel düşünce disiplinlerinin objektif kriterleri esas alındığında bir doğruluk tespiti yapmak da pek tabi mümkündür. Ancak bu akıl yürütme faaliyetine herkes aynı nispette muvaffak olamaz. Bu durumda da bir yaklaşımı test etmedeki ölçü, o yaklaşım hususunda söz sahibi kimselerin mülahazalarını benimseyip onları taklit şeklinde tezahür eder. 

Şimdi, acaba bu akıl yürütme ve taklit yaklaşımından başka insan tabiatına hitap eden ve herkes için uygulanması mümkün olan yardımcı bir ölçü var mıdır? 

Zira herkesin aklî melekeleri kullanmadaki becerisi bir olmadığı gibi ön kabullerden arınıp dupduru düşünebilmek ve öne sürülen yaklaşımların isabetini ölçmek de her şahsın mazharı olabileceği bir paye değildir. Dolayısıyla, her insan için her vakit geçerli olan bir doğruluk ölçüsünün mevcut olması gerekir. Semâvî kitaplar, insanlığa rehber olan Peygamberler ve onlardan ilhamını alan hakikat erbâbının beyanları incelendiğinde tatbiki kolay bu ölçünün “başkalarını sevmek ve bu sevgiyi yaymak” olduğu görülmektedir. Bu konuya biraz açıklık getirelim.

Bir din, düşünce ve yaklaşıma ait öğretilerin veya bunları temsil eden fertlerin kendileri gibi düşünmeyenlere karşı muhabbet veya nefretleri, onların sahip oldukları düşünce ve hareket tarzının hakkaniyetine veya yanlışlığına kuvvetli bir delil teşkil eder. Eğer bu tavır “başkalarını sevmek ve sevdirmek” şeklinde tezahür ediyorsa bahsedilen kişiler Hakk’ın yeryüzündeki temsilcileri; temsil ettikleri yaklaşım tarzı da hakikatin şehadet âlemine akseden bir tezahürüdür. 

Diğer taraftan bir din, düşünce ve yaklaşımın ortaya koyduğu öğretiler, müntesiplerine nefret aşılıyor ve varlığı birbirine rapteden muhabbet bağını herhangi bir yerinden koparıyorsa söz konusu yaklaşımlar hakikatten o ölçüde uzak, müntesipleri de bu uzaklık nispetinde dönülmesi zor bir yanlışın içindedirler demektir. Ama yerinde belirtilmeliyim ki bahsedilen muhabbetin her şeyden önce ilâhî yörüngeli olması ve dolayısıyla hâlis, gösterişten ve karşılık beklentisinden uzak bulunması gerekir. Yoksa kaynağını vahiyden almayan beşer mahsulü dinlerde görüldüğü gibi sahte sevgi gösterilerine girmek ve bununla ilgili şiirsel sözler sarf etmek mezkûr sevgi kapsamına girmez/giremez. 

Başkalarını Sevmenin İslamî Temelleri

Hakikat ehline göre kâinatın yaratılmasındaki yegâne sebep muhabbettir. Bu muhabbet, cemâl ve kemâlin sayısız evsâfıyla muttasıf Yüce Yaratıcı’nın gayr (başkaları) gözünden bilinmeyi (sevilmeyi) murad etmesi şeklinde tecelli etmiş; bu tecelli neticesinde varlığın üsâresini teşkil eden Hakikat-i Ahmediyye (aleyhisselâtu vesselâm) vücut bulmuştur. Tamamen katışıksız ve karşılıksız olan bu muhabbet, vücut mertebelerinin bütününe sirayet ederek varlık ağacının her bir zerresinde farklı suretlere bürünmüş; farklı farklı şekillerde görünmüştür. Bu açıdan ister hakikî muhabbet olsun isterse mecâzî, varlıkta müşahede edilen bütün sevme ve sevilmeler sebeb-i hilkatimiz olan bu nezih muhabbetin birer yansımasıdır. Mebdei itibariyle ilâhî olan bu sevginin bir yanında mutlak cemâl ve kemâl sahibi olan Hak, bir diğer yanında ise en genel manada halk (varlık); şuurlu varlık olması cihetiyle de insan bulunmaktadır. Hakikî muhabbet olan ve aslında birbirinden ayrı olmaları düşünülemeyen bu ilâhî sevgi tecellisinin, dört farklı sûreti vardır: 

1. Hakk’ın kendi zatına olan muhabbeti
2. Hakk’ın var ettiklerine olan muhabbeti, 
3. Varlığın Hakk’a olan muhabbeti, 
4. Varlıklar arasında Hak’tan ötürü oluşan muhabbet. (Bunu şu şekilde açabiliriz: Hakikî varlığa nisbeten sâir varlıklar nasıl zayıf birer gölge mesabesinde ise bahse konu hakikî muhabbet dışındaki sevgiler de gerçeğine kıyasla nisbî, kararsız, karışık ve nihayet zulmânîdirler. Hem sahibine hem de tevcih edilen sahte mahbuplara mahza bir yük ve vebaldir.)

Bir hakkaniyet ölçüsü olarak da kabul ettiğimiz ve mezkûr sûretlerin şehadet âleminde tesbit edilebilen tek vechesi olan “Hak’tan ötürü muhabbet” yüce dinimiz İslam’ın en mühim prensiplerinden biridir. Kur’an, bütün varlığın teşrifatçısı konumunda olan insanın özünde meknî bulunan muhabbeti hatırlatır ve bu muhabbetin kaynağının ilâhî yönüne vurgu yapar:  

“O’nun (varlığının ve kudretinin) delillerinden biri de: Kendilerine ısınmanız için, size içinizden eşler yaratması, birbirinize karşı sevgi ve şefkat var etmesidir. Elbette bunda, düşünen kimseler için ibretler vardır.” (Rûm Sûresi 30/21.)

Ayette önce eşler arasında var olan sevgi bağına dikkat çekilmiş ardından da bütün insanlar arasındaki muhabbet nazara verilmiştir. 

Bir başka ayette de müminlerin kendileri gibi inanmayan din mensuplarına karşı duydukları insanî muhabbeti -ki bu tamamen Hak’tan ötürü sevmenin tezahürüdür- şu şekilde ifade eder:

Cennetliklerin tasvir edildiği bir ayette de yüksek saadete erişmiş bu talihli kimselerin kalplerindeki saf muhabbete işaret edilir ve bu muhabbet adeta destanlaştırılır:

“Onların kalplerindeki kini söküp çıkarmışızdır. Dost ve kardeş olarak, divanlar üzerinde karşı karşıya otururlar.” (Hicr Sûresi, 15/47.)

Efendimiz (s.a.s)’in beyanları ve uygulamaları içerisinde de Hak’tan ötürü sevmek bir var oluş ilkesidir. Nitekim O (s.a.s) hakikati en yüksek seviyeden ifade ettiği bir kutlu beyanda; “İman etmedikçe cennete giremezsiniz, birbirinizi sevmedikçe de (gerçek anlamda) iman etmiş olmazsınız.” (Müslim, Îmân, 93; Tirmizî, Sıfâtu’l-Kıyâme, 56.) buyurarak gerçek imana ulaşmada sevginin vazgeçilmez rolüne dikkatlerimizi çekmiştir. 

Ebû Hureyre’nin rivayet ettiği bir hadis de şöyledir: 

Adamın biri başka bir beldedeki dostunu ziyaret için yola çıkar. Yolda Allah ona bir melek gönderir. Melek: “Nereye gidiyorsun?” diye sorar. Adam: “Şu ilerdeki beldede bir dostumu ziyarete gidiyorum” der. Melek ise “Ondan gördüğün bir iyilik mi var (ki onu ziyarete gidiyorsun)?” diye sorar. Adam: “Hayır ondan hiçbir menfaatim yok, sadece Allah için muhabbet duyduğumdan gidiyorum.” diye cevap verir. Bunun üzerine melek ona: “Ben Allah’ın elçisiyim ve senin dostunu Hak’tan ötürü sevdiğin için Allah’ın da seni sevdiğini bildirmek üzere gönderildim.” der. Bu hadiste de “Hak’tan ötürü sevmek” meçhul bir şahıs üzerinden idealize edilmektedir ve Allah’ın muhabbetinin böylesine saf bir sevgiden geçtiği üzerinde durulmaktadır. Burada bahsedilen şahısların ırkı, dini ve herhangi bir mensubiyetiyle ilgili hiçbir ayrım üzerinde durulmamış ve sadece Hak’tan ötürü sevmek vurgusu yapılmıştır.

Başkalarını sırf Allah için sevmeyle ilgili buna benzer pek çok hadisin yanında Efendimiz’in farklı inanç ve düşünce mensuplarına duymuş olduğu insanî muhabbeti yansıtan çok sayıda hadise nakledilebilir. Ancak mevzudan uzaklaşmamak adına zikredilen misallerle iktifa ediyorum.

Başkalarını Sevmenin Doğruluk Ölçüsü Olması

Hak’tan ötürü sevmenin bir hakkaniyet ölçüsü olduğunu ifade etmiştim. Bu ilahî sevgi bütün bir varlığı kuşattığına göre ölçü olma özelliğinin de bütün bir varlığı çepeçevre sardığını söylemekte herhangi bir mahzur yoktur. Şimdi bu muhabbetin varlığa ait en genel tezahürlerini vererek konuyu daha açık hale getirmeye çalışacağım. Buna göre; 

Bir ferd hiçbir ayrım gözetmeksizin toplumun diğer fertlerine karşı kalbinde muhabbet duygusu taşıyorsa doğru yolu bulmuş, hakkaniyet çizgisine ulaşmış demektir. Diğer taraftan; temsil edilen düşünce, savunulan görüş ne olursa olsun bir insan karşısındakini sevmiyorsa Hak’tan uzak bir konumda bulunuyor demektir. Bu husus, yanlış tavır ve davranışların tasvib edilmesi anlamına gelmemelidir. Elbette ki karşılaştığımız yanlışlıklar bizi farklı düşünmeye sevk edecek ve zaman zaman yanlışı yapan kimselere karşı duygusal tepki vermemize sebep olacaktır. Beşer oluşumuzun ve birbirimizle imtihan edilişimizin de gereği budur. Ama Hakk sevgisini zevk etmiş bir insan için bu tepki hiçbir zaman uzun süreli olmayacak ve kişisel bir nefrete de dönmeyecektir. Zira Bediüzzaman Hazretleri’nin de yerinde belirttiği gibi Hak sevgisiyle dolu bir insanın kalbinde nefret bulunamaz, bulunsa bile bu duygu arızîdir. Yani kalbe sonradan gelmiştir ve yerleşik değildir. Muhatabına karşı (kâfir bile olsa) bu kötü duygu acıma hissine inkılâb eder. Şüphesiz acıma hissi de sadece sevgi dolu bir kalpte vücut bulur. Yanlış bir tutum, davranış ve inancı tenkit etmek de bu muhabbet duygusuyla çelişmez. Zira bu tenkitler de yürekte duyulan acıma hissinin söze dökülmüş halidir ve Hak sevgisinin her türlü yakınlık ve menfaat ilişkisi üzerinde tutulması gerektiğinden kaynaklanır. Nefret söylemi içeren ve tenkil (kökten yok etme) düşüncesi taşıyan tenkitler ise; Hak yörüngeli olmadığı gibi bu söylemin sahipleri de Hak’tan ötürü sevmek düsturundan fersah fersah uzaktırlar. 

Bir aile bir başka aileyi seviyor ve sevdirebiliyorsa doğru çizgiyi yakalamış demektir. Bir yuvadan bir başka yuvaya karşı kin, nefret ve adavet duyguları yükseliyorsa o yuva isabetini yitirmiş ve daha dünyadayken içinde yaşayan fertlerin başına yıkılmış demektir. Dolayısıyla bir annenin ve babanın en mühim eğitim başarısı, başka aileleri çocuğuna sevdirmek olarak tespit edilmelidir.

Bir kavim başka bir kavmi, bir topluluk diğerini, bir millet ötekini sevebiliyorsa o milletin fertleri hakkaniyet çizgisini yakalamışlar demektir. Bediüzzaman Hazretlerinin ortaya koyduğu “müspet milliyetçilik” düsturu tam olarak bu çizgiyi ifade eder. Bir milletin fertleri kendi öz değerlerinin muhabbetiyle dopdolu olup başka unsurların da sevgisini yüreklerinde taşıyabiliyorlarsa millet olma başarısı yakalanmış demektir. Diğer taraftan bir kimse milliyetçilik adı altında –mesela Türkçülük- en âli kahramanlıkları da dillendirse başka milletlere kalbinde duyduğu nefret onun yanlış yolda olduğuna en büyük delil; o milletin de mayasındaki kıvamsızlığa kuvvetli bir işarettir. 

Bir din başka din müntesiplerini sevdirdiği ölçüde isabetlidir. Başka din ve inanç sistemlerine nefret söylemi geliştiren dinlerin hakikatten zerre nasibi yoktur. Mesela varlığa mehd-i uhuvvet nazarıyla bakan yüce dinimiz İslam’ın, diğer dinler ve taraftarlarına karşı yaklaşımı son derece güzel bir örnektir. Bir ayette Cenab-ı Hak şöyle buyurmaktadır:

Tefsirlerde yer alan ihtilafları bir kenara bırakarak ifade etmeliyim ki bu ayetin inanan bir kalpte hâsıl edeceği duygunun tek bir adı vardır; o da muhabbet. Dolayısıyla İslam, her ne kadar tahrif edilmiş bir dine inansalar da Allah’a karşı duydukları muhabbet ve temelde de insan olmaları cihetiyle mezkûr din mensuplarına muhabbetle yaklaşmayı salık vermektedir. Bir başka ayette bu sevgi kalplere şu ifadelerle zerk edilir:   

Böylelikle müminlerin ehl-i kitap hakkında müsbet bir yaklaşım içinde bulunmaları sağlanmıştır. Hatta bu ayetler o derece etkili olmuştur ki sahabe arasında bu dinlerin ibadet mekânlarına giderek sergilenen samimi kulluğu izleyenlere dahi rastlanmıştır. Buradan diğer bütün din mensuplarının da Hak üzere olduğu yargısına varmak son derece yanlış olur. Zira din müntesiplerine muhabbet duymakla onların benimsedikleri inanç ve sahip oldukları değerlere isabet atfetmek birbirinden tamamen ayrıdır. Bu inanç sistemlerinin yanlış tarafları mahfuzdur ve nefret dili kullanılmadan tenkit edilmesi elzemdir. Ama bu yanlış taraflar o inancın müntesiplerini Allah’ın kulu olmaktan çıkarmadığı için bizi de onlara karşı muhabbetten alıkoyamaz. Ayrıca onlara duyulan muhabbet, taşıdıkları değerlerin yanlışlığı nispetinde acıma hissine dönüşmektedir/dönüşmelidir. Dolayısıyla bu yaklaşım her fikri ve dini haklı görme yaklaşımı olmadığı gibi; taraftarlarına duyulan muhabbet veya acıma hissi de hakikatin ters yüz edilmesi manasına gelmez. Burada üzerinde durulması gereken asıl nokta; Hak sevgisiyle dolu birinin, muhatabına karşı –hangi inanca mensup olursa olsun- kalbinde nefrete yer vermemesi gerektiğidir. Şayet ferdin kalbinde nefret ateşi par par yanıyorsa bu kişi ister Ümmetçilik sloganı atsın, ister İslamcılık.. ister Filistin’deki mağdur müslümanlardan dem vursun isterse Mynmar’daki mazlumlardan bahsetsin; –belki büyük kitleleri aldatabilir ama- yaptığı şey sadece lafazanlık ve din sömürüsüdür. Başka din mensuplarına duyduğu nefreti sözde kendi dindaşları üzerinden ve yine onları kullanarak ifade etmektir. Zaten bu türden insanların Hak sevgisinden yana behrelerinin olduğunu söylemek neredeyse imkansızdır. 

Yeri gelmişken bir dinin öğretileriyle, o öğretileri yorumlayan din müntesiplerinin de ayrı tutulması gerektiğini belirtmekte fayda vardır. Zira en yüksek hakikatler bile birtakım süflî emellere ulaşmak maksadıyla yorumlandığında sahip olduğu değeri kaybetmekte ve son derece tehlikeli bir hale bürünebilmektedir. Dolayısıyla bir dinin kutsal metinleri ve bunların yorumları arasında ayniyet ilişkisi kurmak doğru bir yaklaşım değildir.

Varlığın başka bir tezahürü olarak; bir mezhep, cemaat, tarikat, hizip veya grup başkalarını sevip sevdirebiliyorsa hakikate ulaşmış demektir. Bir mezhep imamı başka bir mezhebi nefretle anıyor ve o mezhebin ortadan kaldırılmasını arzu ediyorsa kurmuş olduğu sistem ne kadar tutarlı olursa olsun haktan uzak bulunuyor demektir. Tarihte bu durumun pek çok örneği vardır. İslam tarihi söz konusu olduğunda karşımıza çıkan en belirgin örnek hiç şüphesiz devlet gücünü arkasına alan Mu’tezile mezhebinin kendileri gibi düşünmeyen ilim adamlarına yaptıkları zulümler ve farklı düşünenleri bitirme gayretleridir. Bu zulüm ve gayretler ilahî muhabbet eksikliğinin ve dolayısıyla hakkaniyetten uzaklığın açık bir göstergesidir.

Bir tarikat şeyhi, bir cemaatin imamı veya bir grubun lideri kendilerine tabi olanlara diğer tarikat, cemaat ve gruplara muhabbetle bakmayı öğretiyorsa hareketini hakkaniyet çizgisine taşımış demektir. Yoksa ne bir tarikat şeyhinin kerameti ne bir cemaat imamının nüfuzu ne de bir grup liderinin kitlelere olan tesiri onun isabetine delil teşkil edemez. Zira bunlar muhabbet-i ilahiyenin olmadığı yerde sadece birer istihraçtan ibaret kalır. 

Maalesef bu muhabbet türü arz ettiği ehemmiyete rağmen çok fazla sloganlaştırılarak içi boşaltılmış ve yüklendiği yüksek manaya gölge düşmüştür/düşürülmüştür. Bir Hak aşığı olan Yunus’un o ummanlar gibi geniş sinesinden yüksele “Yaradılanı severim Yaradan’dan ötürü” ifadesi kalbinde ilahî muhabbetin mezkûr vechelerini neredeyse hiç zevk etmemiş, ağzı muhabbet nidaları atarken gönlü kin ve nefretin zulmetleriyle kapkara ikiyüzlülerin çokça gadrine uğramıştır/uğramaktadır. Cenab-ı Hak bizleri vedûd isminin mazharı kılsın!.. Sevmeyi bir var oluş gerçekliği olarak yaşamayı ve yaşatmayı biz gedâlarına müyesser kılsın!.. 

Yanıltmaz Doğruluk Ölçüsü Olarak “sevmek” Üzerine yazısı ilk önce İnkişaf Düşünce Platformu üzerinde ortaya çıktı.

Her insan, dünyanın neresinde yaşarsa yaşasın, Allah tarafından kendisine takdir edilen hayat süresi sona erdiğinde ölümü tadacaktır. Kur’an-ı Kerim bu hakikati açık bir şekilde hatırlatır:

“Her nefis ölümü tadacaktır…” (Âl-i İmrân, 3/185).

Hiç kimse bu gerçekten kaçamaz; zengin de olsa fakir de yakında da olsa uzakta da genç de olsa yaşlı da. Bu durum bir başka ayette de şöyle ifade edilmiştir:

“Nerede olursanız olun, sağlam kaleler içinde bulunsanız bile, ölüm size yetişecektir.” (Nisâ, 4:78).

Ölüm gerçeğiyle yüzleşmek, insana en zor gelen durumlardan biridir. Özellikle gurbette yaşayan bireyler için bu süreç, daha ağır bir duygusal yük oluşturur. Uzun zamandır görüşülmeyen aile bireylerinden birinin –anne, baba, kardeş ya da yakın bir akrabanın– vefat haberini almak, kişinin yalnızlık hissini derinleştirir. Yakınlarının yanında olamamak, zor zamanlarında onlara destek verememek veya cenaze merasimlerine katılamamak, yas sürecini daha da zorlaştıran etkenlerdir.

Peygamber Efendimiz (s.a.v.) müminlere ölümü sıkça hatırlamalarını tavsiye etmiştir:

“Lezzetleri yok eden ölümü çokça hatırlayınız.” (Tirmizî, Sıfatü’l-Kıyâme, 26).

Bu tavsiye, hayatı karartmak amacıyla değil; dünyanın geçici, ahiretin ise ebedî olduğunu hatırlatmak içindir. Ölüm gerçeğini zihinde canlı tutmak, bireyin karşılaştığı kayıplar karşısında metanetli olmasına katkı sağlar.

Ölüm, mutlak bir kayıp değildir. O bir “mekân değişikliğidir.” Ruh, bu dar dünya odasından çıkarak ebediyetin geniş ufuklarına yönelir. Dolayısıyla ölüm, bir son değil, ilahî bir planın parçası ve yeni bir başlangıçtır. Nitekim pek çok büyük zat yakınlarının haberlerini aldıklarında derin bir hüzün yaşamış ve ertesi gün gözyaşları içinde gıyabî cenaze namazı kıldıklarına şahit olmuşuzdur.

Müminin ölüm karşısındaki tavrında sabır, teslimiyet ve iman esas unsurlardır. Hayatta kalanlar için ölüm, sabırla sınanma vesilesidir. Enes b. Mâlik (r.a.)’ın rivayet ettiği bir hadis-i şerifte bu husus şöyle ifade edilmiştir:

“Gerçek sabır, musibetin ilk şokunu yediğin anda gösterdiğin sabırdır.”
(Buhârî, Cenâiz 32, 43; Ahkâm 11; Müslim, Cenâiz 14–15).

Dolayısıyla mümin, kayıp karşısında metanetli olmalı ve teslimiyetini korumalıdır.

Birbirinden uzakta yaşayanlar, özellikle farklı ülkelerde yaşayanların, aile bireylerine destek olma biçimleri ise hem maddî hem manevî yönler taşır. Fizikî olarak yanlarında olunamasa da yakınlarla düzenli iletişim kurmak, taziyede bulunmak ve sabır dilemek önemli bir manevî destektir. Bunun yanı sıra cenaze ve taziye süreçlerine maddî katkı sunmak, dayanışmanın bir göstergesidir.

Ayrıca vefat eden kişi adına sadaka-i cariye başlatmak, öğrencilere destek olmak, yetimleri doyurmak, su kuyusu açmak veya ihtiyaç sahiplerine yardımda bulunmak hem İslâmî hem insani açıdan anlamlı bir yaklaşım olarak değerlendirilebilir. Bu tür uygulamalar, hem ölen kişinin ruhuna bağışlanacak sevap açısından hem de toplumsal dayanışma açısından önemlidir.

Sonuç olarak, ölüm gerçeği bireysel olduğu kadar toplumsal bir olgudur. Özellikle gurbette yaşanan kayıplar, dini inanç, sabır ve dayanışma kavramlarının önemini daha görünür kılar. İslâm’ın ölüm anlayışı, kaybı mutlak bir son olarak değil, ebedî bir âleme geçiş olarak görür. Bu bakış açısı, gurbetteki Müslümanlar için hem teselli hem de sabır kaynağıdır.

“Ey Rabbimiz! Dünden bugüne hizmet-i imaniye ve Kur’aniye’ye omuz vermiş, Nâm-ı Celîl-i Muhammedî’yi bayraklaştırma uğruna dünyanın dört bir yanına dağılmış, hizmet ederken vefat etmiş tüm kardeşlerimizin mekânlarını cennet eyle. Onlara rahmetinle muamelede bulun, Ya Rab.”

Gurbette Ölüm yazısı ilk önce İnkişaf Düşünce Platformu üzerinde ortaya çıktı.

Atasözü ve deyimler ya da eski deyişle darb-ı meseller; toplumun tecrübesinden neş’et eden, mecazî anlatımı kuvvetli, ikaz edici mahiyette sözlerdir. Onlar, yalnızca gündelik dilin süsü değil çoğu zaman toplumun irfânî tecrübelerinden süzülen hikmet elçileridirler. 

 -Öyle veya böyle- kendi dünyasında (uğultulu kovan) yaşayan ve halinden de mutlu görünen ve dış müdahaleye büyük ölçüde kapalı bir haneye hoyratça el uzatmayı tanımlamak için “arı kovanına çomak sokmak” deyimi kullanılır olmuştur. Evet, her arı bir koloniye aittir. Sosyal canlılardır; tek başlarına değil, binlerce bireyin bir arada yaşadığı karmaşık gibi görünen bir düzen içinde varlıklarını sürdürürler. Ama “yalnız arılar” (Osmia, Megachile) da çok nadir olarak görülür. Kimi toprakta küçük delik açar, kimi duvar kovuğuna ya da odun aralığına yerleşir. İlahi irade, onlara bile bir misyon yüklenmiştir; tozlanmaya katkı sunarlar. Bir taraftan da yalnızlığın bir hak olduğunun ispatı gibidirler. Kur’an’da kendisine işaret edilmesiyle ve hatta bir süreye isim olmasıyla ibret nazarlarımıza sunulan arıların en çok bilinen türü, belki de insana doğrudan faydası (bal) sebebiyle “bal arısı”dır. Ama yukarıda işaret ettiğimiz üzere, arılar sadece bal arılarından ibaret değildir. Bir de “yaban arıları” vardır. Daha iri ve ürkütücü olan bu arılar; bal yapmazlar, ama güçlü çeneleriyle böcek avlar, larvalarını beslerler. Daha saldırgandırlar; sokmaları bal arısından daha acı verici olur. Bal arısının aksine tekrar tekrar sokabilirler. Ama Cenâb-ı Rabb, onlara bile hikmetli bir vazife yüklemiştir. Zararlı böceklerin kontrol ederler. Yaban arıları avcıdır. Tırtıl, sinek, örümcek ve tarıma zarar veren pek çok böceği yakalayıp yavrularına taşırlar. Bu sayede doğal bir biyolojik mücadele unsuru olarak ekosistemde dengeyi sağlarlar. Bal arısı kadar etkili olmasalar da yaban arıları da çiçeklere konarak polen taşırlar. Özellikle bazı bitkilerin tozlaşmasında tamamlayıcı rol oynarlar. Kendileri de kuşlar, memeliler ve başka böcekler için besindir. Böylece ekosistemde denge halkasının bir parçası olurlar. Ama sonuç itibariyle yabanidirler ve tam da bu yüzden halk arasında “eşek arısı” olarak isimlendirilirler. Leş yiyici yaban arısı türleri bile vardır; çürümüş et ve artıklarla beslenerek doğadaki çöpün azalmasına katkı sağlarlar.

Genellikle koloniler halinde yaşayan arılar, sabır ve intizamla kendi dünyalarını inşa ederler. Kimi bal yapar, tadından yenmez; kimi bal yapmaz, uğraşırsan sokması dinmez. Sonuçta kovanı kendi dünyasıdır ve kendini güvenli hissettiği mekânıdır. Orada hiçbir şey fazladan bir müdahale istemez, çünkü her şey ölçüyle işler. 

Dışarıdan gelen ani ve kaba bir temas, arının bunu tehdit olarak algılamasına yol açar. O andan itibaren, kovanın içindeki düzen dağılır; balın bereketi değil, sokmaların acısı öne çıkar. Böylece fayda umulan yahut masum görünen bir hareket, bir anda zarara ve kaosa dönüşür.

Bu deyim, yalnızca tabiî bir tasviri dile getirmez; aynı zamanda insana dair bir hakikati de ifade eder: Kendi dünyasında, kendi işini, kendine göre, öyle ya da böyle bir düzen içinde sürdüren bir topluluğa, kuruma ya da kişiye yapılan usulsüz / ayarsız / orantısız müdahale, çoğu kere fayda değil fesat doğurur. Buradaki ibret ya da incelik şudur: Hakikate dokuma gayretindeysen ya bilgiyle dokun ya da hiç dokunma; aksi hâlde elinde kalan, yalnızca uğultular, kırgınlıklar ve yara olur. 

Kovanın içindeki nizam, sabırla işleyen bir düzenin; arının uğultusu ise o düzenin görünmez gücünün remzidir. Ona ölçüsüzce dokunmak, düzeni darmadağın eder, hak ile bâtılı birbirine katar, ortalığı da uğultuya boğar. 

Bu darb-ı meseller, idrâk sahiplerine şunu fısıldar: Hakikatin eşiğine kaba kuvvetle varılamaz; usûl bilmeyen müdahale, faydadan ziyade fesat doğurur. Onun için bu sözler, halk irfanında, yalnızca dile yerleşen kalıplar değil, aynı zamanda davranışa yön veren uyarı levhalarıdır. Böylece deyim, mecazın kudretiyle hikmete yol olur; söz, sıradanlıktan çıkar, ibretin işaret taşına dönüşür.

Benzer bir manayı, “züccaciye dükkanına fil gibi dalmak” deyiminde de yakalayabilirsiniz. Bu deyimde de züccaciye dükkânı kırılganlığın timsalidir; oraya bir filin girmesi ise nezaketsiz kudretin inceliğe kastetmesi anlamını resmeder. Hele ki kendi eviniz kristalden (mesela hizmet hareketinin savunduğu insani ve ahlaki değerler) ise başkasının camına taş atmayacaksınız! İnsanın duygu, düşünce ve fikirlerini doğru, güzel ve etkili bir biçimde ifade etmesi bir sanattır. Sözü yerinde, zamanında, uygun üslûpla ve etkili bir şekilde kullanma ilmine veya sanatına ise belâgat diyoruz. 

Evet, nezaket ve rikkat isteyen bir sahaya / yere hantal bir şekilde ve kaba kuvvetle giremezsiniz. Aslanın pençesinden sâdır olan yara bile iyileşir ama yersiz-yurtsuz bir sözün açtığı yara kolay kolay iyileşmez. Söz, insanın aynasıdır; üslup ise o aynanın cilâsı. Ne var ki kimi zaman kelâm, ölçüsüz bir ağırlıkla sahneye çıkar; sözün sahibi, incelik isteyen mekâna fil gibi dalar. İşte latif ve sanatlı sözü tanımayan dil de odur. Harflerin camdan narinliği, kaba üslubun ağırlığı altında çoğu kere paramparça olur. Oysa üslup, kelimenin elbisesidir; elbisesi yırtık olan hakikat ise çıplak kalır. Bunun içindir ki, sözün izzeti usûlde, yazının vakarı ise üsluptadır. Fil misali hoyrat hareket eden kalem, hakikati taşıyamaz; çünkü hakikat, nazik bir kervan yüküdür, hantal bir hayvanın sırtında düşer, dağılır. Ve evet, “Nâdân ile sohbet güçtür, bilene! Çûn ki nâdân ne gelirse söyler diline!” Ya da “dilim seni, dilim seni, dilim dilim dilem seni!” Ya da “dilin kemiği yok ki!” 

Her mekânın, her toplumun, her kurumun kendine has bir raconu, yani yazılı olan-olmayan kuralları; bir usûlü, yani işleyiş tarzı; bir de erkânı, yani vakar ve adabı vardır. Bu, bir kahvehane için de böyledir, dergâh için de herhangi bir meclis için de. Her mecra -ister sohbet ister yazı, isterse dijital bir platform olsun- kendi usûl ve erkânını tesis etmedikçe, sözün kıymeti eksik kalır. Çünkü usûl, sözün iskeleti; bilgi ve temkin, onun vakarıdır. Bunlar olmazsa, söz kaba bir gürültüye, fikir ise nizamsız bir kalabalığa dönüşür. Usûlsüz iş, vusûlsüz kalır.

Aynı hakikat şu dipsiz kuyu mesabesindeki X mecrası için de geçerlidir. 

İfritten bir süreçten geçiyoruz. Kendi dar okumalarıma göre, insanlık tarihinde “şeffafiyet” kelimesinin hem bu kadar yıpratıldığı hem de kendisine böylesine muhtaç kalındığı bir başka dönem yaşanmamıştır. Bir yandan anlamı lime lime edilmiş, tüketilmiş; diğer yandan varlığına en çok ihtiyaç duyulan çare hâline gelmiştir. Bu hâl, susuz bir yolcunun elindeki su sürahisini kırıp sonra su arayışına düşmesine benzer. Şeffafiyet, bugün hem en çok istismar edilen hem de en çok özlenen hakikat olmuştur. Mesela, X platformunda müstear isimle ya da çakma bir fotoğrafla bir şeyler yazıp çizebilirsiniz. Bu bir noktaya kadar hoş görülebilir. Bunun da değişik gerekçeleri olabilir. Ama nereye kadar? Bunun dini ve ahlaki sınırları olmalı değil midir? Güvenlik ve siyasi baskılardan kaçınma, mütevazılık ve nefis terbiyesi, edebi persona inşası ya da sanatsal bir yaklaşım. Evet, bunlar meşru gerekçeler olarak kabul görebilir. 

Meşhur İngiliz yazar George Orwell’ın (ö. 1950) asıl adının Eric Arthur Blair olduğunu duyduğumda hayli şaşırmıştım. Sonra bir de baktım ki dünya edebiyatında bunun birçok örnekleri var: Ünlü mizahçı Mark Twain (ö. 1910), Samuel Langhorne Clemens; filizof ve yazar Voltaire (ö. 1778) ise François-Marie Arouet imiş mesela. Geleneğimizde de bunun örnekleri geçmişten günümüzce çokça görülmüştür. Peyami Safa (ö. 1961), Server Bedi adıyla polisiye romanlar yazmıştır. Namık Kemal (ö. 1888) gençlik yıllarında Mekteb-i Edeb; Halide Edib Adıvar (ö. 1964) bazı yazılarında Halide Salih imzasını kullanmıştır. Bilebildiğim kadarıyla Fethullah Gülen Hocaefendi de yukarıda ifade edilen belli gerekçelere dayanarak bazı müstear isimler kullanarak yazılar yayınlamıştır. Zaman gazetesinde yazdığı “itidal” ve “temkin” televvünlü yazılarını zevkle okuduğum Ahmet Selim aslında Zeki Önal (ö. 2016) ve Hekimoğlu İsmail de aslında Ömer Okçu (ö. 2018) idi. Onların fikirlerini farklı bir kimlikle dillendirmesi, aslında kelâmın şöhretle karışmaması ve hakikatin sözün önüne geçmesi içindi. Bizim geleneğimizde müstear, bir maske değil, bir aynadır; yazarın gerçek benliğini saklamaz, bilakis kelimenin ışığını daha berrak göstermenin bir yoludur. Oysa dijital çağın “fake” hesapları, çoğu kez edebî bir kimlik arayışından ya da hakikatin intişarından değil, kimlik gölgesinde mevzilenen kimliksizlikten beslenir. Müstear, kelâmın izzetini korurken; fake hesap, tarafgirlikten beslenir ve sözün vakarını ayaklar altına alır. Biri üslubun inceliğiyle yeni bir nefes açar, diğeri hoyratlığın gürültüsüyle ortalığı karartır. İşte bu yüzden; müstear, edebiyatın terbiyeli çocuğuyken fake hesap ise irfansızlığın maskesiz maskarasıdır. Fake bir hesapla, genel ve belli bir koordinat içermeyen değerlendirmeler yapmak, belki bir nebze anlaşılabilir; orada söz, şahsa değil, zamana yahut zemine savrulur; kimliğin gölgesinde değil, düşüncenin rüzgârında söylenmiş gibidir. Fakat fake bir hesapla gerçek bir hesaba sataşmak, edebin ve insafın bütün sınırlarını ihlal etmek demektir. Hele ki bunu, -adı üstünde- “yapay” zekâya yaptırmak ve sonra başarısız bir makyajla o hırsızlığı sıvamak, acınası bir irfansızlık; kelâmın asaletiyle alay eden bir şahsiyetsizlik; insanın kendi kaleminden mahrum kaldığını itiraf eden bir sefilliktir.  Bu geçmişte nasıl böyle olduysa, gelecekte de aynı şekilde olmaya devam edecektir; çünkü zaman, hakikatin sürekliliğini değiştiremez.

Müstear isim, aslında kalemin vakarını korumak için bir perde iken; fake hesap, kofluğun ve yüzeyselliğin maskesidir. Müstear, kelâmı yüceltir; fake, kelâmı kirletir. İşte bu yüzden, kimliğini gizleyerek hakikate dokunmakla, kimliğini saklayarak birine taş atmak arasında kalın bir çizgi vardır: birincisi sözün hakkını teslim eder, ikincisi ise sözü sahteliğe kurban eder.

Bir fake hesabın, şahsen geçmişte benim de birçok eleştiriler yönelttiğim ve hatta bazılarını yazdığım Dücane Cündioğlu’na öyle veya böyle sallaması, tam da “arı kovanına çomak sokmak” ve “züccaciye dükkânına dalan fil” deyimlerini hatırlattı bana. Zira Cündioğlu’nun etrafında yılların biriktirdiği tartışmalar ve fikir tortuları, karanlıkta atılan bir okun sarsıntısını taşımaz; böyle bir saldırı zaten muhatap bulmaz, bulsa da insafla karşılanmaz. Çünkü fikir, ancak delil ve usulün ışığında konuşur. Sahte bir kimlikten yöneltilen söz, hedefe varmaz; yankısı da sahici olmaz. Hele ki bu iş, fake bir hesaptan ve üstelik yapay zekâya havale edilmiş ucuz bir saldırıyla yapılırsa, züccaciye dükkânına dalmaktan farksızdır. Hakikati aydınlatmaz, yalnızca ortalığı karıştırır.

İşte bu sebeple, böylesi bir sataşmanın trajedisi yalnızca Cündioğlu’na yönelmiş bir söz olmaktan ibaret değildir; aynı zamanda üslubun, adabın ve kelâmın vakarını hiçe saymaktır. Son tahlilde, ne arı kovanı hoyrat bir çomağı kaldırır, ne de züccaciye dükkânı filin hantal adımlarını. Hakikatin eşiğine usûlsüzce varan her söz, fayda yerine fesat doğurur; üslubu yamalı olan kelâm, sahibini zorda bırakır. O hâlde unutulmamalıdır ki: sözün izzeti üsluptadır, kalemin vakarı usûlündedir. 

Aksi hâlde geriye kalan, yalnızca uğultu, kırık dökük ve telafisi güç yaralardır.

“Arı Kovanına Çomak Sokmak” Ya Da “Züccaciye Dükkânına Dalan Fil” yazısı ilk önce İnkişaf Düşünce Platformu üzerinde ortaya çıktı.

Hayat çok hızlı değişiyor ve gelişiyor. Daha düne kadar cep telefonu nedir bilmezken, şimdi telefonsuz birini gördüğümüzde şaşırıyoruz. Yeni çıkan teknolojik ürünlere alışamadan, henüz elimizdekiler eskimeden yenileri piyasaya sürülüyor. Artık sosyal medya hepimize bir “arkadaş” oldu. Öyle ki, bir oğul babasının doğum gününü bile önce Facebook’ta kutluyor. Biz de bunu beğeniyoruz.

Doğum günü hediyesi alamayan bir hanımefendi, -belki de haklı olarak bunu içine sindiremeyip- kuyumcudan ödünç birkaç bilezik alarak, “Eşimden doğum günü hediyesi!” notuyla sosyal medyada paylaşabiliyor. Böyle yaparken hem yalan söylüyor hem de görünme ve gösterme hastalığının nerelere kadar uzandığını acı bir şekilde gözler önüne seriyor.

İnternet, ne yazık ki çağımızın hastalıklarından biri hâline geldi. Teknolojik imkânlar bize hizmet etmesi gerekirken, biz onlara hizmet ediyor, hatta kendimizi kaybediyoruz. Kendimi de dâhil ederek söylüyorum: Çoğumuzun internet ve sosyal medyaya harcadığı zaman hiç de az değil. Eşimizle ve çocuklarımızla vakit geçirmeyi zaman kaybı saydığımız anları, gözümüzü kırpmadan modern dünyanın oyuncaklarına harcayabiliyoruz.

Bayramlaşmaya gittiğimizde herkesin elinde telefon… Yaşlı anneler, babalar, dedeler, nineler; bizim dünyamıza ayak uyduramamış bu kıymetli insanlar, “Acaba ne zaman oğlum ya da torunum benimle konuşacak?” diye hüzünle bekliyor. Aylardır görmediği evladının, üç saatlik ziyaretinin bir saatini telefona, kalan kısmını da göz ucuyla ekrana ayırmasına haklı olarak anlam veremiyorlar.

Sırf paylaşım yapabilmek için özel günlerini bile özlemle bekleyen insanlar var. Ne yazık ki bu durum, bireyi yalnızlaştırıyor. Ve gelecek neslin en büyük problemi de işte bu yalnızlık olacak. Yalnızlık, insan fıtratına terstir. İnsan; hayatın içinde, canlı ve karşılıklı iletişimi güçlü bir varlık olmalıdır.

Ancak günümüzün teknolojik ürünleri, “Yalnız değilsin, sana bir tık kadar yakınım.” mesajı veriyor ve bunda da ne yazık ki kısmen başarılı oluyor. Evlenmek isteyen kişiler bile artık bunun için özel olarak tasarlanmış sitelerde eş arıyor. Ben teknolojiyi iyi kullanan biri değilim; belki daha iyi bilsem ne farklı kullanım alanları var, kim bilir!

Sosyal medya, adeta uyuşturucu gibi bağımlılık yaptı. Muhtemelen çok yakın bir gelecekte sosyal medya ve internet bağımlılığı, dönemin uzmanlarından çözüm bekleyen ciddi bir mesele hâline gelecek. Modern dönem, insanlığı maddeye esir etti. Buna yönelik çözümler üretmek, sanıyorum geleceğin en önemli mesleklerinden biri olacak. Sosyal bilimcilerin teorileri, geleceğe damga vuracak gibi görünüyor.

Peki, bu sorunla nasıl baş edebiliriz?

Bu konu, gerçekten ciddiyetle üzerinde durulması gereken bir meseledir. Kendimce şu hususları dikkate almanın önemli olduğunu düşünüyorum:

• Vakit, insan için en kıymetli sermayedir. Kişiye vakti nerede geçirdiği sorulacaktır. Bu sebeple, sosyal medyayla gereksiz yere meşgul olunmamalı; faydalı yönlerinden yararlanmak kaydıyla, sınırlı zaman dilimlerinde kullanmalı; insanî, ailevî ve ilmî sorumluluklarımızı aksatmamalıyız.
• Sosyal medya, çok hızlı bir iletişim ve haberleşme ağıdır. Bu ortamda bilgiler büyük bir hızla yayılır. Bazen kasten yanlış paylaşımlar yapılabilir. Bu tür durumlara karşı dikkatli olmak; duyduğumuzu hemen paylaşmamak, bilgi ve haberin doğruluğunu araştırmak ahlaki bir sorumluluktur. Hz. Peygamber (sav), kişinin her duyduğunu sorgulamadan aktarmasını günah olarak değerlendirmiştir.
• Özellikle takipçi sayısı fazla olan kimselerin, bir konuyu işlerken daha dikkatli ve titiz olmaları gerekir. Ucu açık ifadeler, gerçekliği teyit edilmemiş bilgiler, zihinleri karıştırmakta ve itibar suikastına sebep olmaktadır. Eskiden yanlış bilgi sınırlı sayıda kişiyi etkilerken, bugün binlerce kişiyi etkileyebilmekte ve bu da büyük bir vebal doğurmaktadır.
• Mahremiyet, kişinin en özel alanıdır. Modern dönemde en çok yara alan değerlerden biri de budur. Sosyal medyada kişinin özelini ifşa etmesi, dikkat çekici fotoğraflar paylaşması, ahlaken sorunlu bir davranıştır. Bunun yerine sınırları belli, mahremiyete saygılı paylaşımlar tercih edilmelidir.
• Sosyal medyada kullanılan dil, her türlü hakaret ve kötü sözden arındırılmış olmalıdır. Muhatap ne kadar provoke ederse etsin, Müslümana yakışan her zaman nezakettir. Zira ayet ve hadislerde hakaret, lakap takma ve kötü söz söyleme açıkça yasaklanmıştır.
• Sosyal medya, kimliğin gizlenmesine uygun bir zemindir. Bu nedenle, sahte kimliklerle kendinde olmayan özellikleri varmış gibi göstermek, hem yalandır hem de takipçilere karşı büyük bir saygısızlıktır. Müslümanın hedefi, kendi olabilmek ve kendi kalabilmektir.
• Sosyal medyada paylaşım yaparken ya da içerik tüketirken, iffet ve namus kavramları ayaklar altına alınmamalıdır. Başkalarının namusuna laf getirecek paylaşımlardan uzak durulmalı, bu tür içerikleri üretenler nazikçe uyarılmalıdır.
• Gereksiz polemiklerden uzak durulmalıdır. Fayda sağlamayan tartışmaların içine çekilmemeli, farklı fikirlere saygı gösterilmelidir. Farklılık, insanın doğasında vardır. Kimse bir başkasının penceresinden bakmak zorunda değildir.
• Özellikle sosyal medyada yapılacak dini paylaşımlarda hassas olunmalıdır. Zira ibadetler yalnızca Allah için yapılır; başkalarının görmesi için değil. Bu anlayışa uygun paylaşımlar yapılmalıdır.
• Sosyal medyanın ve internetin zararlarını çocuklarımıza anlatırken, bizler iyi birer örnek olmalıyız. İşten gelen bir babanın ilk işi telefonuna sarılmaksa, çocuğa sosyal medyanın ölçülü kullanımı konusunda öğüt vermesi etkili olmaz. Önce biz bilinçli bireyler olmalıyız ki sözümüz etkili olsun.

Sonuç olarak:

Aşırılık, İslam’ın özüne aykırıdır. Allah, Müslümanları “ümmet-i vasat” olarak tanımlamıştır. Yani mutedil, dengeli bir topluluk… O hâlde bizler de aşırılıklardan uzak durmalı, hak ve sorumluluklarımızı ihlal etmeden, sosyal medya mecralarında ölçülü bir şekilde var olmalıyız.

Yediğimiz, içtiğimiz, gittiğimiz yerleri sürekli ve orantısız bir biçimde paylaşmadan; faydalanmak ve faydalı olmak niyetiyle, ahlaki ilkelere dikkat ederek; kötü söz ve kaba davranışlardan uzak bir şekilde sosyal medya kullanmakta bir sakınca yoktur.

Ancak en çok dikkat edilmesi gereken hususlardan biri de, gıybet, dedikodu ve suizanlara sebep olacak paylaşımlardan uzak durmaktır. Zira bu çağın en büyük kayıplarından biri, insanların yalan yanlış bilgilerle zihin istikametlerini yitirmeleridir. Bu da çok büyük bir vebaldir.

Allah bizleri her türlü aşırılıktan muhafaza buyursun. Her hâlimizle dini yaşayabilen, istikamet sahibi kullar eylesin. Âmin.

Sosyal Medya: Görünürken Kaybolmak yazısı ilk önce İnkişaf Düşünce Platformu üzerinde ortaya çıktı.

Hayat, Allah’ın insana lütfettiği, hızla akıp giden ve geri dönüşü olmayan bir yolculuktur. Acı ve tatlı yönleriyle sadece bir kez verilen bu ömür, kıymeti bilinirse ebedî huzura, bilinmezse ebedî hüsrana götürür. İlâhî isimlerin tecellisine mazhar olmanın yanı sıra, insanın benlik girdaplarına kapılabileceği, dünyanın süflî yönlerine meylettiren hileli tehlikelerle doludur hayat.

Hayat ya kurtuluşumuza vesile olacak ya da bizi mahveden bir düşmana dönüşecektir. Bu anlamda “hayatın içinde kaybolan günahlar” konusu uzun süredir zihnimi meşgul eden bir meseleydi. Bu yazıya başlamama vesile olan bir kıssa da şudur:

Rivayete göre, seksenli yaşlarına gelmiş bir Allah dostu, ömrünü gün gün hesaplar ve şöyle der: “80 yıl yaşadım, her yılı 365 günle çarptığımda 29.200 gün eder. Allah bana bu kadar günü nasip etti. Eğer her gün en az bir günah işlemişsem, bunca günahla Allah’ın huzuruna nasıl çıkarım?” Ve bu derin muhasebenin ardından oracıkta ruhunu Rahmân’a teslim eder.

Kaynağını tam bilmemekle birlikte bu kıssa, bana hayatın içinde sıradanlaşıp kaybolan günahları hatırlattı. Ortalama 80 yıl yaşayan bir insanın, mükellef olduğu yaşlardan itibaren her güne bir günah düşse—belki daha da fazlası—bu kadar yükle Allah’ın huzuruna çıkmak ne kadar zor olurdu, değil mi?

Peki insan günahlarını nasıl fark edebilir?

Selef-i Sâlihîn’den bazıları her gün işledikleri günahları not eder, bu kayıtları nefislerine karşı kullanır, gurur ve ucub gibi manevî hastalıklara karşı kendilerini korurlardı. Nefis, herhangi bir başarıda kendine pay çıkarmaya kalkınca hemen o defter açılır, böylece gurur ve kibre geçit verilmezdi.

Bu yazıya neden bu başlığı koyduğumu şimdi daha iyi anlatabilirim. Gün içinde, bazen bir çay sohbeti kadar sıradan görünen anlarda gıybet edebiliyoruz. Oysa gıybet, Kur’an’da “ölü kardeşinin etini yemek”le kıyaslanarak anlatılmış çok ağır bir günahtır. Ama ne yazık ki bu ve benzeri günahlar öylesine sıradanlaşmış ki, artık fark edilmez hâle gelmiş durumda.

Eğer kişi, her gününü bir deftere kaydetse; akşam o deftere göz atsa, hayatın içinde sıradanlaşmış nice günahı fark etmesi mümkün olabilir. Elbette bu muhasebe, başkalarını ifşa etmek ya da kendi günahlarını teşhir etmek amacıyla değil; iç dünyasında bir farkındalık oluşturmak, ertesi güne daha temiz bir niyetle başlamak için yapılmalıdır.

Belki bir ay boyunca yapılan bu muhasebe, ikinci ayda günahların daha dikkatli takip edilmesini, insanı yalandan, benlikten, hakka karşı ibadet üzerinden beklentiye girmekten, hakkında bilgi sahibi olmadığı konularda ahkâm kesmekten kurtaracaktır. Bu da manevî terakkinin bir kapısı olur.

Zira hayatın hızlı akışı içinde insan, günahın büyüklüğünü çoğu zaman fark edemez. Zorlandığında hemen yalana sığınabilir. Hâlbuki yalan, Allah’a iftira atmaktır. Allah’ın yaratmadığına yaratıldı, yarattığına yaratılmadı demek gibidir. Bu yüzden basite alınacak bir günah değildir.

Gıybet de aynı şekilde basit birkaç söz sanılır ama Kur’an bu günahı çok ağır bir biçimde tarif eder. Bazı rivayetlerde zinadan bile daha büyük olduğu ifade edilir (elbette zinayı küçümsemek için değil, gıybetin büyüklüğünü anlamak için bu benzetme yapılır).

Su-i zan ise başkaları hakkında yeterli bilgi sahibi olmadan hüküm vermektir. Bu, toplumsal hayatı çökerten, insanların arasına sevgi yerine şüphe eken bir hastalıktır. Şüphelendiğimiz bir konuyu muhatabına sormak yerine üçüncü kişilere konuşmak, gıybete kapı açar, kalpleri kırar, güveni yok eder.

Elbette hayatın içinde kaybolan günahlar bunlarla sınırlı değildir. Ağızdan kolayca çıkan ama kişiyi manevî iflasa sürükleyen pek çok ifade ve tutum vardır.

Bu noktada Efendimiz’in (s.a.v.) şu hadisi çok öğreticidir:

Ebu Hureyre’nin (r.a.) naklettiğine göre, Allah Resûlü (s.a.v.) şöyle buyurdu:
“Müflis kimdir, biliyor musunuz?”
Ashab, “Bizce müflis, parası pulu olmayan kişidir” dediler.
Allah Resûlü buyurdu ki:

Bu hadis gösteriyor ki ibadetler, kişinin sosyal hayatta da ahlâkî bir duruş sergilemesini gerektirir. Sadece Allah’a karşı değil, kullara karşı da sorumluluklarımız vardır. Sosyal medyada ya da özel hayatta, doğruluğu kesin olmayan bilgilere dayanarak insanlar hakkında olumsuz konuşmak, dedikodu yapmak, hakaret etmek gibi davranışlar bu hadiste anlatılan manevî iflasa götüren yollardandır.

Unutmayalım: Kur’an’da yaklaşık 200 ayette geçen takva kavramının %90’ı ahlâkla ilgilidir; sadece %10’u doğrudan ibadetlerle ilişkilidir. Biz genelde takvayı ibadetle sınırlı zannederiz. Oysa takva; kalp kırmamak, nezaketli olmak, başkalarının hukukuna riayet etmek, doğruluk ve dürüstlükte sebat etmek, toplum yararına işlerde koşturmak, içtimai hayatta incelikli davranmaktır.

Allah’a secde eden bir baştan, mahlûkata ancak sevgi ve saygı beklenir. Allah’ın huzurunda kemerbeste-i ubudiyetle duran bir gönülden, kalp kırmamak beklenir. İşte takvada ulaşılması gereken gerçek zirve budur.

Hem ibadetlerde derinlik kazanmalı hem de bu ibadetler fıtratımıza mâl olarak sosyal hayatımıza yön vermelidir.

Allah, cümlemizi ahlâk-ı hasene ile bezenmiş, dosdoğru kullarından eylesin. Âmin.

Sıradanlaşan Günahlar, Sessiz İflaslar yazısı ilk önce İnkişaf Düşünce Platformu üzerinde ortaya çıktı.

Dünya hayatında iyi bir yere gelmek, rahat bir geçim sağlamak ya da insanlığa faydalı olabilecek bir konuma ulaşmak pek çok insanın temel hedeflerinden biridir. Peki bu arzu, başlı başına yanlış mıdır? Elbette hayır. İnsan, bu dünyada idealleri etrafında şekillenen hedeflere sahip olmalıdır. Hele ki ıslah ve imar vazifesine kilitlenmiş gönül insanları, her adımını bu yüksek gaye doğrultusunda atmalıdır.

Dünyada bir takım hizmetleri yerine getirmek için, bazen nefsini de ön plana çıkararak sorumluluk almak gerekebilir. Ancak burada önemli bir uyarı gerekir: Allah rızası için yapıldığı söylenen bir amelde nefis olmamalı; “ene” yok olmalıdır. Zira enenin olduğu yerde ilahî inayet ya gelmez ya da o “ene” terk edilene dek gecikir. Ene, aslında farazî bir varlıktır; hakiki bir karşılığı yoktur. Görünen yüzüyle, Allah’ı anlamaya bir ölçüdür. Ama insan, bazen bu farazî yapıya öylesine bağlanır ki, onu gerçek zanneder ve benlik davası güder.

Mesela sosyal medyada hakikatleri anlatmak bu dönemin önemli bir görevi olsa da, “kaç kişi beğendi, kim paylaştı” gibi motivasyonlar, enenin fısıltıları olabilir. Yazmak bir erdemse, yazdığını unutmak daha büyük bir erdemdir. Dini anlatmak farzsa, o yolda nefsimizi silmek de bir o kadar farzdır.

Asıl mesele, kabre imanla girebilmek… Bu dünyada alkışlar, övgüler, makamlar geçici. Asıl olan; ahirette derecemizi yükseltecek amellere sarılmak, niyetimizi saf ve pak tutmaktır.

Yolun sonuna kadar gidip de “kazandım” zannıyla kaybedenlerden olmak mümkün. Çünkü insanlar, dünyadaki teveccühleri, kariyerleri, statüleriyle değil; Allah katındaki niyetleri ve samimiyetleriyle yargılanacaklar.

Bugün emekli olmak için yıllarca çalışıyoruz. İçinde oturamayacağımız evler alıyoruz. Gecemizi gündüzümüze katarak bir yarışın içine giriyoruz. Ama bu yolculukta kabirden sonrasını ne kadar düşünüyoruz?

Kur’an bize, ahiret için çalışırken dünyayı unutmamayı öğütler. Ama nefis, bu dengeyi tersine çevirir. Tam da bu yüzden “ahiret kariyeri” üzerine daha çok kafa yormalıyız. Çünkü ömrümüzün sonunda bizden istenecek cevaplar arasında; ne kadar kazandığımız, nerede çalıştığımız, kaç takipçimiz olduğu yok. Sorulacak sorular belli: Ömrünü nerede tükettin? Gençliğini nasıl geçirdin? Malını nereden kazandın, nereye harcadın? Bildiklerinle ne yaptın? (Tirmizî, Kıyâmet, 1)

Son madde özellikle dikkat çekicidir: Bilginin sadece taşıyıcısı değil, uygulayıcısı olmak gerek. Amel edilmeyen bilgi insanı kurtarmaz. Öğrendikçe Allah’a yakınlaşmayan ilim, kişiyi yorar ama yüceltmez.

Kendimize soralım: Günümüzün ne kadarı Allah adına geçiyor? Dünyanın kulu muyuz, yoksa dünyada Allah’a kul olanlardan mıyız?

Öyleyse önce ahiret kariyeri için çalışmalıyız. Allah katındaki değerimizi artırmak için… İçimizdeki kin, haset, gıybet gibi kalbi karartan duygulardan arınmalıyız. Çünkü Peygamberimiz (sav):

Dil, insanı vezir de eder rezil de. Bu yüzden başkasının yüzüne söyleyemeyeceğimiz sözleri ardında da söylememeliyiz. Çünkü her sözümüz, melekler tarafından kayıt altına alınmakta. Ve bir gün, her şey bize izlettirilecek…

Yine, Allah’a karşı sorumluluğumuzu yerine getirirken insanlığa karşı görevimizi de ihmal etmemeliyiz. Dünya fanî; kalıcı meyveler, baki hedefler için çalışmalıyız. Ahiret kariyerine verdiğimiz değer kadar insanlığımızı keşfederiz. Bu şuurla yaşayan biri, durmadan koşan bir küheylan gibi hedefe kilitlenir.

Allah bizleri yolundan ayırmasın ve kazananlardan eylesin. Âmin.

Ebedî Terfi: Ahiret Kariyeri İçin Nefes Tüketmek yazısı ilk önce İnkişaf Düşünce Platformu üzerinde ortaya çıktı.

Vahyin indiği andan itibaren Hz. Peygamber, bütün muhataplarını ilâhî beyânın nuruyla aydınlattığı gibi, şartların belli ölçüde sağlanmasıyla da onun bazı hususi simaları dinde derinleşecek (tefakkuh) şekilde özel olarak yetiştirdiğini, en azından onlara bu ortamı sunduğunu görmekteyiz. Ashâb-ı suffa bu durumun vuzûha kavuşmasını sağlayacak bir örnektir. Sayıları bazen üç yüzleri bulan Ashâb-ı suffa kısıtlı imkânlarla geçinir, mescidde ikâmet eder ve Allah resûlünden azami istifadeye çalışırlardı. Âdeta misyonları Hz. Peygamber’in söz, fiil ve tavırlarından hiçbir şeyi kaçırmadan muhafaza etmek olarak belirlenmiş gibidir. Nitekim Hz. Ömer gibi önde gelen sahâbîlerin bilemediği hususları bu ocakta yetişenlerin bilebildiğine hadis kaynaklarında sıkça rastlanabilmektedir (Örnek olarak bkz. Buhârî, “Buyû‘, 9). İslâm tarihinde bu şekilde başladığını kabul edebileceğimiz bir tedris hareketi sonraki dönemlerde sahâbelerle devam ettirilmiştir. Birçok sahâbenin tedris halkası olmuştur. İbn Abbâs, İbn Mes‘ûd, Ubeyy b. Ka‘b, Zeyd b. Sâbit vb. bu isimler arasında sayılabilir. Sahâbelerin ders halkalarından yetişen isimler ise yine ilim ve tedris halkaları oluşturarak bu geleneği sürdürmüşlerdir. Kurumsal bir hüviyete kavuşana kadar da asırlar boyunca tedris faaliyetleri mescid merkezli olarak bu talim ve tedris halkaları ile gerçekleşmiştir.

Medreselerin kurulmaya başlanması söz konusu tedris faaliyetinin ikinci bir aşamasını ve kurumsal yüzünü ifade eder. Her ne kadar medreselerin kuruluşunu Nizâmiye medreseleriyle başlatmak yaygın olsa da Nizâmiyeler öncesinde de İslâm dünyasında medreseler bulunmaktadır. Fakat hoca ve öğrencilere kalacakları odalar tahsis ederek barınma imkânlarının sağlanması gibi özelliklerle Nizâmiye medreselerinin önceki medreselerden ayrıştığı söylenebilir. Nizâmiyeler sonrası medreseler kurma düşüncesinin yaygınlaştığı, medreselerin hızla çoğaldığı görülmektedir. Örneğin Nureddin Zengi döneminde medreseler Suriye’nin bütün şehir ve beldelerine yayılmıştır. Eyyûbîler döneminde ise sadece Şam’da doksan civarı medreseden bahsedilmektedir. Yaygınlaşarak devam eden medreseler Osmanlı döneminde daha resmi bir hüviyete bürünmüş; bir nevi kadı, müftü vb. devletin ihtiyaç duyduğu görevlileri yetiştirme merkezlerine dönüşmüştür. Ancak devletin kuruluş ve yükseliş dönemlerindeki medreselerdeki canlılık ve ilmi hareketliliğin sonraki dönemlerde kaybolduğunu söylemek yerinde olacaktır. Hatta 17. yüzyılda Kâtip Çelebi gibi isimlerin medreselere yönelik ciddi eleştiriler yönelttiğini görmekteyiz. Osmanlı’nın son döneminde ise devletin sıkıntılı durumunun müsebbipleri arasında medrese de gösterilmiştir. Medreselerin ıslahına yönelik bazı çalışmalar yapılmıştır. Bu çalışmalar bir sonuca ulaşmadan Cumhuriyet’in kuruluşundan hemen sonrada Tevhid-i Tedrisât kanunu ile medreseler kapatılmıştır. Sonraki dönemlerde ise İslâm enstitüleri ve ilahiyat fakülteleriyle yüksek dini tedrisât farklı bir boyutta devam etmiştir. Bunu da söz konusu tedrisin üçüncü bir aşaması olarak ifade edebiliriz.

Dini tedrisatın söz konusu üç aşaması tamamen birbirinden ayrışmış olarak görülemez. Örneğin Medreselerin kurulması dini tedrisâtın kurumsal yüzünü oluşturmuşsa da dini tedrisatın sırf medreselerde gerçekleştiği de söylenemez. Medreseler öncesinde olduğu gibi mescidlerde ve daha başka ortamlarda da medreseler kurulduktan sonra da tedris faaliyetleri devam etmiştir. Kezâ medreselerin kapatılması sonrası gayrı resmi ve gizli olarak medreselerin faaliyetleri belli ölçüde devam etmiştir, etmektedir. Yine farklı coğrafyalarda bu aşamaların aynı şekilde gerçekleştiği de söylenemez. Bu çok geniş konunun bütün tafsilatını ele alma niyetinde değiliz. Özellikle dini tedrisin üç aşaması içerisinde gerçekleşen tedris faaliyetinin meyveleri, yani ulemâsı hakkında iki açıdan bazı değerlendirmeler yapmak istiyoruz. Birincisi ilmi yeterlilik, ikincisi ise otorite ile ilişki. 

Öncelikle ilmi yeterlilik anlamında medrese geleneği ile medrese öncesi ve medrese dışı gelenek büyük farklar göstermemektedir. Medrese öncesi dönemde fikri canlılığın daha fazla olması düşüncenin son sınırlarına -bir nevi kemâle doğru- yol alması daha doğrusu henüz tam olarak kemâle ermemesiyle ilgilidir. Bu ise ilmî yetkinlik veya yeterlilik anlamında bir farklılık ifade etmez. Bu iki gelenek de ilmî yeterlilik anlamında ilâhiyat fakültelerinin çok önündedir. Bununla beraber zaman içerisinde özellikle medrese geleneğinde eğitim kalitesinde bir düşüşün olduğu da bir gerçektir. Biraz da bu, sadece dini düşüncenin değil, farklı ilimlerin de medresede üretilmesini beklemekle ilgilidir. Söz konusu ihtiyaca cevap verememenin de medreselerin gözden düşmesinde etkisi olmuştur. Buna ek olarak akliyata yönelik ilimlerin zaman zaman müfredattan çıkarılması, genel olarak devletin yaşadığı sorunların medreselerin işleyişini olumsuz olarak etkilemesi de medreselerin zayıflamasına sebep olmuştur. Bununla beraber müfredatlarına ve okutulan eserlere bakıldığı zaman bu eğitim kurumlarının tamamlamış kimselerin sistematik ciddi bir dini bilgi birikimi olduğu da anlaşılmaktadır. Nitekim medreselerin işleyişlerinin büyük ölçüde bozulduğu son dönemlerinde dahi Bediüzzaman Said Nursi, Mustafa Sabri Efendi, Zâhidü’l-Kevserî ve Elmalılı Hamdi Yazır gibi çok önemli isimlerin yetişmesini sağlamaları da bunu teyit etmektedir. 

İlâhiyat fakülteleri için ise aynı şeyi söyleyemeyiz. Esasında İlahiyat fakültelerinin müfredatı medreselerin ıslahına yönelik çalışmalarda talep edilen bir müfredat olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu müfredat ile öğrencilere hem dini tedrisatın hem de çağı anlayabileceği bir formasyon verme amaçlanmaktadır. Fakat, tedris faaliyetinin geleneksel bağlantısının koparılmış olması nasıl bir eğitim sürecinden geçileceği noktasında bir muğlaklık oluşturmuştur. Bu nedenle Arapça gibi âlet ilimlerinin dahi yeterli ölçüde bilinmeden mezun olunduğu bir ortam oluşmuştur. Sağlam bir temelin olmayışının üzerine branşlaşmanın getirdiği bazı körlükler de eklenince din bilen bir âlim profili ilahiyatların üretememesi, dinin bütüncül kavrayışına yönelik bir ortam sunamaması sonucu ortaya çıkmıştır. Bununla beraber ilahiyat fakültelerinin hepten yok sayılmasının da haksızlık olduğunu söylemeliyiz. Zira Diyanet İslâm Ansiklopedisi gibi yüz akı bir çalışmada ilahiyatların birikiminin çok önemli bir yeri olduğu ortadadır. Ancak söz konusu ansiklopediyi sırf ilahiyatların birikimine indirgemek de başka bir haksızlık olacaktır. Zira medrese geleneğinin yetiştirdiği ulemanın da doğrudan ve dolaylı olarak bu eserin telifine büyük katkısının olduğunu da söylemeliyiz.   

Sonuç olarak ilmi yeterlilik anlamında medreseden ilahiyata ulemâ profilinin seviye kaybettiği ifade edilebilir. 

Otorite ile ilişki açısından ise medrese ile ilahiyat fakülteleri bazı yönlerden benzerlik arz ederken bazı yönlerden de farklılaşmaktadır. Örneğin otorite ile çatışmama bakımından medrese ve ilahiyat belli ölçüde benzerdir. Bunda ise tedris imkânları ve tedris sonrası süreç için otoriteye muhtaç olunma durumu etkilidir. Örneğin, medreseden mezun olan birisi devletin kendisini bir mansıba tayin etmesini beklemektedir. İlahiyat açısından da durum böyledir. Yönetimle çatışan bir âlim profilinin kendisine bir kürsü veya maişetini temin edeceği bir ortam bulması bir hayli zordur. Ancak medresenin yönetim üzerinde onu meşrulaştıran bir gücü vardır. Bu nedenledir ki birçok sultan önemli âlimleri himaye edip kendilerine tedris imkânları sunma için gayret göstermişlerdir. Fakat ilahiyat fakültelerinin meşrulaştırıcı rolünü bırakın kendi meşruiyetleri dahi tartışma konusu olmuştur. Dolayısıyla ilahiyatlar, medreselerden daha fazla otoriteye yakın durup meşruiyet sağlamaya meyillidir. Bu nedenledir ki yönetimin tavır aldığı grup ve fikirleri ilahiyat camiasının da tavır aldığı görülecektir. 

Medrese öncesi süreçte yetişen ve medreselerin var olduğu dönemde bu sistemin dışında yetişen ulemanın bu noktada daha farklı bir tutumu olduğu görülecektir. Mezkûr profildeki ulemânın varlık ve meşruiyetlerini borçlu olmamaları bakımından otoriteye yakın durma zorunluluklarının olmadığı açıktır. Bu nedenledir ki söz konusu profildeki pek çok âlimin otoriteyle sorunlar yaşadığını görmekteyiz. Ebû Hanîfe’nin, Ahmed b. Hanbel’in, İmâm Şâfiî’nin yaşadığı sorunlar bilinen hususlardır. Yine İmâm Mâtürîdî’nin yönetimle yaşadığı sorunlar ve İmâm Serahsî’nin meşhur eseri Mebsût’u hapsedildiği bir kuyu dibinde yazmak durumunda kalması gibi örnekler de bunu gösterirler. Fakat ulemânın mutlak bir muhalefete kendini konumlandırdığını da söyleyemeyiz. Nitekim Ebû Yûsuf gibi pek çok âlim ve fakihin yönetimle iyi ilişkiler geliştirdiği de bir gerçektir. Fakat bu dönemde genel olarak sultanlara yakın olmaya karşı olumsuz bir bakış söz konusudur. Bu dönemde ve bu profildeki ulemâ için sultanlara yakın olma ve onların kapısını aşındırma genel olarak bir düşkünlük ve erdemsizlik olarak görülmüştür.

Sonuç olarak dini tedrisin üç aşaması olarak ifade edebileceğimiz süreçte medrese öncesi ve medrese dönemi ilmi yeterlilik ve donanım bakımından dönemsel şartların etkileri haricinde benzerdir. Fakat ilahiyatlar ilmi yeterlilik olarak bu geleneğin çok gerisindedir. Otoriteyle ilişki bakımından ise ilahiyat ve medreseler benzer bir tutum sergilemiş olsa da medrese dışı ve öncesi ulemânın daha özgür bir tutumları olduğu söylenebilir.  

Medreseden İlahiyata Ulemâ Profili yazısı ilk önce İnkişaf Düşünce Platformu üzerinde ortaya çıktı.

Çağırmak, nida etmek, yardım istemek anlamlarına gelen dua kelimesi ıstılâhî anlamda “Kulun kendi küçüklük ve acizliğini, Cenâb-ı Hakk’ın da büyüklüğünü ve her şeye güç yetirdiğini bilerek O’na tâzim ve sena da bulunması, O’ndan ihtiyaçlarının giderilmesini istemesi” olarak ifade edilebilir.

Bütün dinlerde dua, inancın omurgasını teşkil ettiği gibi ibadetlerin de etrafında şekillendiği bir öz konumundadır. Nitekim namaz anlamındaki salât kelimesi esas olarak dua anlamına gelir. Yine hadislerde dua ibadetin ta kendisi ve özü olarak ifade edilmiştir. (Bkz. Tirmizî, Daavât 1; Ebû Dâvûd, Vitir 23). Bu nedenledir ki ayette “Duanız olmasa Rabbim size ne diye ehemmiyet versin ki?” (Furkân: 77) buyurulmuş, insanın değeri duasında kılınmıştır.

Dualar tanımda da ifade edildiği üzere Allah’ı tâzim ve sena da bulunma gibi zikir şeklinde olabildiği gibi ondan yardım isteme, ihtiyaçlarının giderilmesini talep etme tarzında istekte bulunma biçiminde de olabilir. Şu halde duayı sadece istek duaları olarak görmek doğru değildir. Nitekim Peygamber (s.a.v) Hakk’ı tâzim ve sena içeren ifadeleri de dua olarak adlandırmıştır. Yine geçmişten bugüne başta peygamberlerin dualarında olmak üzere büyüklerin hemen hepsinin dualarında Allah’ı tazim ve O’na en güzel şekilde övgülerde bulunma önemli bir yer teşkil eder. Bu açıdan duaları tazim ve sena duaları ile istek ve talep duaları şeklinde iki kısma ayırabiliriz. Talep içeren dualar tevbe, istiğfar, ahiret saadeti gibi uhrevî bir talebi içerdiği gibi bir ihtiyacın giderilmesi, bir sıkıntının def edilmesi şeklinde dünyevî bir talebi de ihtiva edebilir.

İşte tam olarak burada şöyle bir soru akla gelmektedir: Madem Allah bizim her şeyimizi biliyor, bütün ihtiyaçlarımızı görüyor. O halde Allah’a dua etmenin, O’ndan yardım istemenin ne anlamı vardır?

Bu noktada farklı tavırlar ortaya çıkmıştır. Şöyle ki, bazılarına göre Hakk’ın takdirine rıza gösterip Allah’tan bir şey istenilmemelidir. Fakat bu görüş, sübjektif bir duyuş olarak bir mana ifade etse de genel olarak doğru bulunmamıştır. Aksi halde naslardaki duaları ve Şâri’in bizden dua etmemizi istemesini anlamlandıramayız. Bu nedenle ihtiyaçlarımız için de Allah’tan talep de bulunmalıyız. Hatta bu en rafine ibadet için Bediüzzaman’ın ifadesiyle ihtiyaçlarımızı dua vakti olarak değerlendirmeliyiz.

Ancak bu noktada karşımıza başka bir soru daha çıkmaktadır: Ezelî bir yazgı olan kader, bizim isteyeceğimiz şeylerdeki takdirleri de barındırıyorsa duamız neyi değiştirecektir?

Kimilerine göre dua ile takdir değişmez. Biz sadece Allah emrettiği ve dua bir ibadet olduğu için O’na dua ederiz. Bazıları ise bunun tam tersi bir görüşü benimsemiş, hiçbir şeyde kesin hükmün ve yazgının bulunmadığını, dolayısıyla duanın gelecekteki durumu değiştirebildiğini söylemişlerdir. Bazıları da duanın ancak kaderle uyumlu olması durumunda kabul edildiğini, diğer türlü kabul edilmediğini ileri sürmüşlerdir.

Esasında ezeli yazgıyı kabul etmeyen görüşü dışta bırakmamız icap eder. Çünkü böyle bir kabul, temel naslarla çatıştığı gibi naslarda anlatılan Allah tasavvuruna da aykırıdır. Bazılarının yaptığı gibi duayı kaderin dışında görmek de doğru değildir. Çünkü ezeli yazgı içerisinde duamızda vardır ve Allah Teâlâ yazgının mahkûmu değildir. Nitekim ezeli takdirin bulunduğunu, artık yapacak bir şeyin olmadığını ifade eden hadisler olduğu gibi duanın kaderi/yazgıyı değiştireceğini ifade eden hadisler de vardır. (Bkz. Ebû Süleymân el-Hattâbî, Şe’nüd-duâ, 6-7.). Bu açıdan yazgının sahibi duamızı da bilendir. Duamız, o yazgının bir parçası olduğu gibi Hakk’ın duamıza icabet etmesi de yazgının bir diğer parçasıdır. Başka bir ifadeyle yazgının içerisinde duamız da hesaba katılmıştır. Ayrıca Allah Teâlâ “Bana dua edin size icabet edeyim.” (el-Mü’min: 60) buyurmuştur. Bir diğer ayette “Dua edenin duasını kabul ederim” (el-Bakara: 186) demiştir. Yine O’nun isimlerinden biri de duaları kabul eden anlamında el-Mucîb’tir. Bu bakımdan duamızın değiştirme gücü vardır ve öyle olduğunu düşünerek dua etmemiz icap eder.

Şu da var ki tecrübelerimizle bazı duaların kabul edilmediğini görmekteyiz. Yine bizim duamızın tam tersi istikamette, onunla çatışan başka duaların olması da imkân dahilindedir. Ayrıca istediğimiz şeyin kabul edilmeyeceği ve Hakk’ın takdirinin bizim istediğimizden başka türlü olduğu şeyler de vardır. Şu halde dualarımız kabul edilmemiş midir? Ya da vaat edilen dualara icabet nasıl olacaktır?

Bu noktada Ebû Süleymân el-Hattâbî’nin dikkat çektiği fakat pek fark edilmemiş çok önemli bir husus vardır. Ona göre duaların kabul edilmesi, eğer takdir bu yönde ise istediğimiz şeyin verilmesi şeklinde olur. Allah’ın hakkımızdaki takdirinin istediğimizden farklı şekilde olması durumunda ise Allah dua edenin duasını olduğu gibi gerçekleştirmez. Fakat o kişinin gönlüne sekine indirip, ona inşirâh ve ferahlık verir. Sıkıntılı bir durumda ise o duruma tahammül edip katlanma sabrı ihsan eder. Dolayısıyla istediğimiz şekilde gerçekleşmeyen dualarda da bu şekilde bir tür icabet söz konusu olur. (Bkz. Hattâbî, Şe’nü’d-Dua, 12-13)

Şu halde yalvarıp yakararak Allah’tan istediğimiz bazı şeylerin istediğimiz şekilde gerçekleşmemesi duamıza icabet edilmediğini göstermez. Zira Allah Teâlâ dualara icabet edeceğini söylemiştir. Ancak icabet her talebin aynıyla beklendiği esnada gerçekleşeceği olarak değerlendirilmemelidir. Evet, bazen tam olarak bu şekilde de gerçekleşebilir. Nitekim daha eller duadan indirilmeden aynıyla icabetin gerçekleştiği pek çok tecrübede söz konusudur.  Ama her zaman böyle olmamaktadır. Zira bazen Hakk’ın takdiri istediğimiz şeyin daha ileriki bir tarihte olması şeklinde olabilir. Bazen de istediğimizden bambaşka şekilde hakkımızda bir takdir söz konusu olur.

Gerçekleşme zamanı gelmemiş bir duada şu anda da bir icabet söz konusudur. Hattâbî’nin ifade ettiği gibi Allah’ın dua neticesinde içimize inşirah vermesi, iç huzuru lütfetmesi çok önemlidir. Ne yaşıyor olursak olalım, bizi yıpratan yaşadıklarımızdan ziyade bizim onlara yüklediğimiz anlamlardır. İçinde bulunduğumuz kalbi yoran, yüreğe oturan ağır durumun hiçbir şeyle değişmeyeceğini düşünmek insanı bunalıma sürükleyebilir. Bunalım ise inancını yitirme, bedenin bunu kaldıramayıp hasta olması ya da intiharlar şeklinde açı sonuçlar doğurur. Bu açıdan ettiğimiz her samimi duada peşin bir icabet olarak bir iç ferahlığını ve tahammül direncini bulabiliriz. Bu da bizi bu zor şartlarda ayakta tuttuğu gibi bize geleceğe yönelik imkanları fark edip onları icra etme gücü de verir.

Öte yandan Hakk’ın muradı bizim beklentimizden başka şekilde gerçekleşecek olması durumunda ise yine dua icabetsiz kalmaz. Bahsi geçen inşirah ve sekînenin peşin olarak verilmesinin yanı sıra bir zaman sonra geriye döndüğümüzde Allah’ın bize beklentimizden farklı fakat onu aşan, ona ihtiyaç bırakmayan çok şeyler vermiş olduğunu görebiliriz. Bu açıdan her halükârda duaya ısrarla devam etmek gerekir. Çünkü Hak kerimdir. Kerîm ise sofrasını oturup in’âm bekleyeni nimetsiz, ikramsız bırakmaz. Her halükârda istikbalin hem dünya hem de ahiret bakımından hakkımızda hayırlı olmasında duamızın ana bir dinamik olduğunu unutmamak icap eder. Bu nedenledir ki duada ısrar etmek dinen emredilmiştir. Bu ısrar, istediğimizi Allah’ın lütfetmesini netice verecek olabildiği gibi yeni ve beklediğimizin çok ötesinde ummadığımız güzelliklere de dönüşebilir. Tüm bunların yanında onunla dertleşmenin verdiği ibadet neşvesinin kulluğun özü olduğunu, kalıcı salih amellerden bulunduğunu da unutmamak gerekir.

Dua Kaderi Değiştirir mi? yazısı ilk önce İnkişaf Düşünce Platformu üzerinde ortaya çıktı.